इंडिया भीमरायामागील माणसे
गेल्या वीस वर्षांच्या प्रवासातून इंडिया भीमराया हा प्रकल्प अनेक व्यक्तींच्या विविधांगी सहभागातून आकाराला आला आहे. यातील काही व्यक्तींचा संबंध चित्रपटांमधून उलगडल्या जाणाऱ्या इतिहासाशी आहे; काही कुटुंबांचा जीवनप्रवास एका भागातून दुसऱ्या भागापर्यंत विस्तारत जाताना दिसतो; तर काही माणसं चित्रपट निर्माते, कलावंत, संशोधक आणि सल्लागार म्हणून या प्रकल्पाशी जोडली गेली आहेत. जसजसा या प्रकल्पाचा संग्रह (आर्काइव्ह) विस्तारत गेला, तसतसा या सर्वांचा सहभागही अधिक समृद्ध होत गेला.
जीवन, संघर्ष आणि विचारांचा एक समूह
या सर्व व्यक्तींच्या सहभागातूनच इंडिया भीमराया या प्रकल्पया सर्व व्यक्तींच्या एकत्रित अस्तित्वातून, प्रयत्नातूनच इंडिया भीमराया या प्रकल्पाची मानवी संरचना साकारली आहे.
यांपैकी काहींनी आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत महत्त्वाची भूमिका बजावली. तर काहींनी आपल्या शेतजमिनीसाठी, जंगलासाठी, मजुरीसाठी, घरासाठी किंवा आपल्या मातीत राहण्याच्या अधिकारासाठी संघर्ष केला. या सर्वांच्या जीवनानुभवांतून आणि संघर्षांतून या चित्रपटमालिकेचा मानवी इतिहास उलगडत जातो.
ऐतिहासिक आणि राजकीय व्यक्तिमत्त्वे
या चित्रपटमालिकेत ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वे आणि समकालीन चळवळींतील कार्यकर्ते महत्त्वाचे संदर्भबिंदू म्हणून समोर येतात. त्यांचे विचार, त्यांनी उभारलेल्या चळवळी आणि त्यांच्याकडून पुढे आलेला राजकीय वारसा यांमुळे चित्रपटांतून अनुसरल्या जाणाऱ्या व्यक्तींचे जीवन जात, श्रम, जमीन, समता आणि भारतातील लोकशाही यांसाठीच्या प्रदीर्घ संघर्षांशी जोडले जाते.
-

विधिज्ञ · अर्थशास्त्रज्ञ · जातिव्यवस्थाविरोधी विचारवंत · राजकीय नेते
इंडिया भीमराया या चित्रपटमालिकेच्या वैचारिक आणि राजकीय क्षितिजाच्या केंद्रस्थानी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आहेत. त्यांच्या भाषणांचा आणि विचारांचा अभिलेखीय ध्वनी (Archival Voice) या मालिकेचा आरंभ करतो. जातिव्यवस्थेविरुद्धचा त्यांचा संघर्ष, लोकशाहीविषयीची त्यांची संकल्पना आणि सामाजिक समतेचा त्यांचा आग्रह हे सहाही चित्रपटांतून पुन्हा पुन्हा समोर येणारे पण अद्याप अनुत्तरित राहिलेले प्रश्न आहेत.
-

जातिव्यवस्थाविरोधी विचारवंत · समाजसुधारक · सत्यशोधक परंपरेचे संस्थापक
महात्मा फुले यांनी जातिव्यवस्थेतील उतरंड ही वर्चस्व आणि शोषण टिकवून ठेवणारी एक व्यवस्था असल्याचे उघड केले. शिक्षण, कृषीविषयक न्याय आणि शोषित-वंचितांची मुक्ती या मूल्यांना त्यांनी समतेच्या नव्या राजकारणाच्या केंद्रस्थानी आणले. त्यांची वैचारिक आणि राजकीय परंपरा या चित्रपटमालिकेतून समोर येणाऱ्या अनेक चळवळींमध्ये प्रवाहित झालेली दिसते.
-

शिक्षणतज्ज्ञ · जातिव्यवस्थाविरोधी समाजसुधारक · स्त्रीशिक्षणाच्या अग्रदूत
एकोणिसाव्या शतकातील भारताच्या सामाजिक मुक्तीच्या इतिहासातील पायाभूत व्यक्तिमत्त्वांपैकी सावित्रीबाई फुले या एक होत्या. महात्मा ज्योतिराव फुले यांच्या सोबतीने त्यांनी जातीय वर्चस्व, पितृसत्ताक व्यवस्थेने लादलेले बहिष्करण आणि शिक्षणापासून वंचित ठेवण्याच्या प्रवृत्तीला आव्हान दिले. त्यांनी निर्माण केलेला वैचारिक आणि राजकीय वारसा पुढील काळातील जातिव्यवस्थाविरोधी चळवळी आणि श्रमिकांच्या संघर्षांशी थेट जोडला जातो.
-

समाजवादी चळवळीचे संघटक · कामगार नेते · हमाल पंचायतचे संस्थापक
असंघटित आणि असंरक्षित कामगारांचे संघटन उभारणारे महाराष्ट्रातील एक प्रमुख नेते आणि इंडिया भीमराया या प्रकल्पाशी दीर्घकाळ संवादात्मक नाते जपणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे बाबा आढाव. २००८ मध्ये प्रथम त्यांचे या प्रकल्पासाठी चित्रीकरण करण्यात आले. त्यानंतर २०११ आणि २०२४ मध्ये पुन्हा त्यांच्याकडे चित्रपटाच्या माध्यमातून वळण्यात आले. त्यांचा जीवनप्रवास राष्ट्र सेवा दल आणि महाराष्ट्रातील समाजवादी चळवळींच्या परंपरेपासून हमाल, असंघटित कामगार, शेतकरी आणि प्रकल्पग्रस्त समुदायांच्या संघटनात्मक कार्यापर्यंत विस्तारलेला आहे. ‘शेतकरी–कष्टकरी’ आणि ‘धरण’ या चित्रपटांमध्ये बाबा आढाव श्रमाच्या प्रतिष्ठेचा प्रश्न जमीन, सिंचन आणि पुनर्वसनाच्या प्रदीर्घ राजकारणाशी जोडतात. या संदर्भात त्यांची ठाम मागणी आहे — “आधी पुनर्वसन, मग धरण.” त्यांच्या मांडणीत जात हा प्रश्न सातत्याने पुन्हा पुन्हा केंद्रस्थानी येतो. एक गाव, एक पाणवठा या चळवळीपासून ते फुले–आंबेडकरवादी दृष्टिकोनातून समाजवादातील मर्यादा आणि दुर्लक्षित पैलूंवर केलेल्या चिकित्सेपर्यंत, त्यांचा आग्रह असा आहे की, ज्या सामाजिक उतरंडीमध्ये श्रम आणि लोकशाही गुंतलेली आहे, तिच्यापासून वेगळे करून या दोन्ही संकल्पना समजून घेता येणार नाहीत.
चित्रपटमालिकेच्या केंद्रस्थानी असलेली माणसे
इंडिया भीमराया या चित्रपटमालिकेला काळाचा दीर्घ पट आणि सातत्य प्रदान करणारी ही माणसे आहेत. त्यांच्याशी आपली भेट केवळ मुलाखतींमधून होत नाही, तर त्यांच्या कामाच्या ठिकाणी, त्यांच्या घरांमध्ये, गाण्यांतून, विधी-समारंभांतून, विवाहसोहळ्यांतून, जन्माच्या प्रसंगांतून, विस्थापनाच्या अनुभवांतून आणि पुनर्बांधणीच्या प्रक्रियेतूनही होते. काळाच्या ओघात इतिहास सामान्य माणसांच्या दैनंदिन जीवनात कशा प्रकारे प्रवेश करतो आणि एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे कसा संक्रमित होत राहतो, या महत्त्वाच्या प्रक्रियेचा हे चित्रपट मागोवा घेतात.
-

लेखक · संपादक पत्रकार · निवेदक · सार्वजनिक विचारवंत
‘इंडिया भीमराया’ या चित्रपटमालिकेच्या जडणघडणीत उत्तम कांबळे यांचे व्यक्तिमत्त्व अत्यंत महत्त्वाचे ठरले आहे. ते या प्रकल्पात केवळ मुलाखत दिलेली व्यक्ती म्हणून सहभागी झाले नाहीत, तर निवेदक, प्रवासातील सहप्रवासी आणि संपूर्ण चित्रपटमालिकेला जोडणारा वैचारिक धागा म्हणून त्यांचे योगदान राहिले आहे.
जात या चित्रपटात त्यांचा जीवनप्रवास महाराष्ट्र-कर्नाटक सीमेवरील जातीय विभाजनाने ग्रासलेल्या बालपणापासून सुरू होतो. भूक, शाळेतील हिंसा, धार्मिक विधींच्या माध्यमातून लादली जाणारी सक्ती, शिक्षण, पत्रकारिता आणि राजकीय जाणीवेचा उदय अशा विविध टप्प्यांतून हा प्रवास पुढे सरकतो.
त्यांच्या स्मृती जातिव्यवस्थेच्या अमूर्त संकल्पनेला प्रत्यक्ष जगलेल्या सामाजिक वास्तवाचे रूप देतात. तर नाशिक, काळाराम मंदिर, आंबेडकरी चळवळीशी संबंधित स्थळे आणि महाराष्ट्रातील दैनंदिन जीवनाच्या विविध प्रदेशांतून केलेले त्यांचे प्रवास या इतिहासाला एक भौगोलिक अवकाश प्राप्त करून देतात.
मात्र त्यांचे योगदान केवळ जातिव्यवस्थेच्या प्रश्नापुरते मर्यादित नाही. धरणग्रस्त समुदायांबरोबर केलेले सुरुवातीचे काम, अंधश्रद्धाविरोधी संघर्ष, तसेच श्रम, विकास, मार्क्स, आंबेडकर आणि राजकीय चळवळी यांविषयीचे त्यांचे चिंतन — या सगळ्यांतून ते व्यक्तिगत अनुभवांना भारतीय समाजाच्या व्यापक संरचनांशी सातत्याने जोडतात.
त्यांचा आवाज या चित्रपटमालिकेसाठी विचार करण्याचे, स्मृती जागवण्याचे आणि या सामाजिक विश्वाचा प्रवास करण्याचे एक प्रमुख माध्यम बनला.
-

शेतकरी · आंभोरा गावातून विस्थापित झालेले रहिवासी · भीम गीत गायक
‘इंडिया भीमराया’ या चित्रपटमालिकेच्या मानवी केंद्रांपैकी एक असलेले परमेश्वर या प्रकल्पात वर्षानुवर्षे चित्रित होत आले आहेत. त्यांची भेट एकदाच होऊन संपणाऱ्या एखाद्या व्यक्तिरेखेशी झाल्यासारखी नाही; उलट, या प्रकल्पाच्या प्रवासासोबतच त्यांचे आयुष्यही उलगडत गेले आहे. शेतात, घरात, कामाच्या धबडग्यात, थकव्याच्या क्षणी, पुनर्बांधणीच्या प्रक्रियेत, संवादात आणि गाण्यात — अशा जीवनाच्या विविध प्रसंगांत कॅमेरा त्यांना टिपतो.
त्यांच्या जीवनानुभवातून जात, जमीन आणि विस्थापन हे प्रश्न कौटुंबिक इतिहासापासून आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही जगण्याचा मार्ग शोधत राहण्याच्या धडपडीपासून वेगळे करता येत नाहीत, हे स्पष्ट होते. त्यांनी गायलेली भीमगीते ही या चित्रपटमालिकेतील अत्यंत महत्त्वाची वैचारिक आणि भावनिक सूत्रे आहेत. या गीतांमधून आंबेडकरी स्मृती, प्रतिष्ठेची जाणीव आणि राजकीय वारसा एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे संक्रमित होत राहतो.
परमेश्वर यांच्या उपस्थितीमुळे या चित्रपटांना एक अशी जगलेली सातत्यपूर्ण अनुभूती प्राप्त होते, जी त्यांच्या सहभागाशिवाय शक्य झाली नसती — जुन्या गावापासून पुनर्वसित जीवनविश्वापर्यंत आणि त्यांचे कुटुंब आजही घडवत असलेल्या भविष्यापर्यंत जोडणारा एक जिवंत दुवा.
-

तीन पिढ्या · अंभोरा
वीस वर्षांहून अधिक काळ या कुटुंबाने चित्रपटमालिकेला सातत्याने जोडणारा एक महत्त्वाचा मानवी धागा पुरवला आहे. घरकाम, शेती, नामकरणविधी, विवाहसोहळे, जन्म, एकत्रित भोजन, प्रवास, वयोमानानुसार होणारे बदल आणि पुनर्वसन अशा जीवनातील विविध प्रसंगांतून या कुटुंबातील सदस्य आपल्याला भेटतात. वरकरणी अगदी साधे आणि दैनंदिन वाटणारे हे क्षण मिळून एक स्वतंत्र अभिलेखच तयार करतात. काळाच्या ओघात जात, स्मृती, आकांक्षा आणि आपलेपणाची भावना यांचे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे कशा प्रकारे संक्रमण होते आणि त्यांच्यात कसे बदल घडत जातात, हे या क्षणांतून पाहता येते.
या चित्रित प्रवासात वीणा, सयात्रा, मनोज, मेघा, मनीषा, जयेश, मानसी, प्रणाली, प्राची, प्रचिक, रश्मी, शर्विल, नविन्या, अनु, सावी, नित्यांश, कांचन, मीनल, आशीष आणि मंदा यांचा समावेश आहे. या कथेचा आरंभ झाला, तेव्हा त्यांच्यापैकी अनेकांचा जन्मही झाला नव्हता. कुटुंबातील सर्वांत तरुण पिढीच्या सहभागामुळे ही कथा केवळ स्मृतींच्या पातळीवर न थांबता वारशाच्या रूपाने पुढे सरकते आणि चित्रपटांचा प्रवासही स्मृतींपासून पुढील पिढीकडे संक्रमित होणाऱ्या वारशापर्यंत विस्तारतो.
-

व्हॉइस-ओव्हर - निवेदनासाठी आवाज · क्षेत्रीय सहकारी · दुसऱ्या पिढीचा साक्षीदार
या कुटुंबातील सर्वांत धाकटा मुलगा असलेला विनोद हा अशा पिढीचा प्रतिनिधी आहे, जिला आंभोराच्या स्मृती आणि विस्थापनामुळे घडून आलेले बदल, या दोन्हींचा वारसा लाभला आहे. त्याच्या निवेदनातील आवाजातून कौटुंबिक इतिहास आणि सामाजिक परिवर्तन यांची सांगड घातली जाते. आई-वडिलांनी जगलेल्या अनुभवांपासून ते त्यांची मुले आजही ज्या अनुभवांचा नव्याने अर्थ लावत आहेत आणि आपले जीवनविश्व पुन्हा उभारत आहेत, त्या प्रवासाला त्याचा आवाज जोडतो.
-

शेतकरी · गोसीखुर्द प्रकल्पामुळे विस्थापित झालेले रहिवासी · हिंदू धर्मातील बदलांचे साक्षीदार
इंडिया भीमराया या चित्रपटमालिकेतील वास्तवाशी घट्ट जोडलेला आणि दीर्घकाळ सातत्याने समोर येणारा आवाज म्हणजे मणिराम. जात आणि विस्थापन या दोन्ही चित्रपटांतून ते आपल्याला भेटतात. त्यांच्या जीवनानुभवातून चित्रपटमालिकेचा पट जातिव्यवस्थेच्या सामाजिक वास्तवापासून विस्थापनानंतरच्या जगण्याच्या प्रत्यक्ष अनुभवांपर्यंत विस्तारतो.
मणिराम यांची पहिली ओळख शेतकरी म्हणूनच आहे. त्यांच्या दृष्टीने बदलांचे मोजमाप हे अजूनही काय पिकवता येते, काय वारसाहक्काने मिळू शकते, काय वाटून घेता येते, मुलामुलींच्या लग्नात काय देता येते आणि पुढील पिढीच्या हाती काय सोपवता येते, या प्रश्नांतून होते.
त्यांचे कथन जातीय संबंध, धर्मातील बदल, जमिनीचे नुकसान, भरपाई, अपयशी ठरलेली सिंचनकामे, निवडणुकीतील आश्वासने आणि जगण्यासाठी रोज करावी लागणारी हिशेबजुळवणी अशा अनेक प्रश्नांभोवती फिरते. अनेकदा कोरड्या विनोदाच्या शैलीत ते कागदोपत्री पुनर्वसन आणि प्रत्यक्षात जगता येण्याजोगे आयुष्य यांमधील दरी उघड करतात.
मणिराम यांच्या अनुभवांतून जमीन ही केवळ मालमत्ता नसून उपजीविकेचा आधार, सामाजिक स्थान, स्मृती आणि प्रतिष्ठा यांच्याशी जोडलेली असल्याचे स्पष्ट होते. त्याचप्रमाणे, भूसंपादनाची प्रक्रिया संपल्यानंतरही विस्थापनाची अवस्था संपत नाही; ती दीर्घकाळ माणसांच्या जगण्याचा भाग बनून राहते, हेही त्यांच्या कथनातून अधोरेखित होते.
-

विस्थापित शेतकरी · रोजंदारीवर काम करणाऱ्या श्रमिक
विस्थापन या चित्रपटात मुक्ताबाई विस्थापनाचा अनुभव त्याच्या सर्वाधिक जवळच्या म्हणजे कुटुंब आणि घर; व्यक्तिगत पातळीवरून मांडतात. गमावलेली जमीन, खर्च झालेली भरपाईची रक्कम, रोजंदारीतून मिळणारी मजुरी, तुटपुंज्या ठरणाऱ्या पेन्शनची रक्कम, पुन्हा उभारलेली घरे आणि भूसंपादनामुळे हिरावून घेतलेले पूर्वीचे आयुष्य कधीच परत मिळवून न देऊ शकलेली आश्वासने, यांविषयी त्या बोलतात.
त्यांचे अनुभवकथन शेतीतून अस्थिर आणि अनिश्चित रोजंदारीच्या कामाकडे झालेल्या स्थित्यंतराचा मागोवा घेते. त्याच वेळी पुनर्वसनाचा जो अदृश्य आर्थिक आणि सामाजिक भार असतो, त्याचा मोठा वाटा स्त्रियांना कसा वाहावा लागतो, हेही त्या उघड करतात. मजुरीचे काम, कुटुंबाची काळजी, अन्नाची व्यवस्था, आजारपण आणि कुटुंब एकसंध ठेवण्यासाठी रोज करावी लागणारी धडपड — या सगळ्यांतून स्त्रिया विस्थापनाची किंमत सतत मोजत राहतात.
जुन्या गावाविषयीची ओढ आणि नव्या पुनर्वसित वसाहतीतील वास्तव स्वीकारण्याची अगतिकता यांच्या दरम्यान मुक्ताबाईंचे कथन पुनर्वसनाच्या प्रशासकीय भाषेला जगण्याच्या ठोस हिशेबाशी जोडते. काय मोजता येते, कशाची भरपाई होऊ शकत नाही आणि पुनर्वसनानंतर सावरण्याची प्रक्रिया इतकी विषम का राहते, या प्रश्नांचा त्या आपल्या अनुभवांतून हिशेब मांडतात.
-

विस्थापित रहिवासी · महिला चळवळीच्या संघटक
विस्थापन आणि आंदोलन या चित्रपटांतून समीक्षा, विस्थापनामुळे जगण्यात घडून आलेल्या मूलगामी तुटलेपणापासून संघटनात्मक कार्याच्या माध्यमातून आकार घेणाऱ्या राजकीय कृतीपर्यंतचा प्रवास अधोरेखित करतात. महिला आणि युवकांसोबत गावपातळीवर काम करताना त्या गोसीखुर्द प्रकल्पाविरोधातील संघर्षाशी जोडल्या गेल्या. पुढे पुनर्वसित समुदायांमध्ये त्यांनी महत्त्वाची संघटक म्हणून भूमिका बजावली. कुही तालुका महिला संघटनेच्या उभारणीत तसेच त्यानंतर विस्तारलेल्या व्यापक महिला संघटनांच्या जाळ्याच्या निर्मितीत त्यांचा सक्रिय सहभाग राहिला.
त्यांच्या अनुभवकथनातून भरपाईसाठी सुरू झालेला संघर्ष कसा विस्तारत जाऊन अनेक सामाजिक प्रश्नांवरील लढ्यांमध्ये परिवर्तित झाला, हे समोर येते. मजुरी, रेशनवाटपातील गैरव्यवहार, दारूचा प्रश्न, कौटुंबिक हिंसाचार, विधवांचे हक्क, शिक्षण, निवारा आणि सरकारी कल्याणकारी योजनांपर्यंत पोहोचण्याचा अधिकार — अशा विविध प्रश्नांचा या संघर्षात समावेश झाला.
भरपाईच्या प्रक्रियेतून आणि औपचारिक निर्णयप्रक्रियेतून अनेकदा वगळल्या गेलेल्या स्त्रियाच रास्ता रोको, मोर्चे, ग्रामसभा आणि शासनाशी दैनंदिन पातळीवर कराव्या लागणाऱ्या वाटाघाटी यांमध्ये केंद्रस्थानी कशा आल्या, हेही समीक्षा यांच्या कथनातून स्पष्ट होते.
समीक्षा यांच्या अनुभवांतून विस्थापनाकडे केवळ गमावलेल्या गोष्टींच्या संदर्भात पाहता येत नाही; ते एक असे संघर्षक्षेत्रही ठरते, जिथे स्त्रियांच्या नव्या पिढीने संघटित होणे, सार्वजनिक व्यासपीठावर आपले म्हणणे मांडणे आणि नव्या राजकीय मागण्या पुढे आणणे शिकले.
-

शेतकरी · सार्वजनिक सेवक · गोसीखुर्द प्रकल्पग्रस्त संघर्ष समितीचे (GPSS) माजी संघटक
गोसीखुर्द आंदोलनाच्या जडणघडणीचे महत्त्वाचे साक्षीदार असलेले जगदीश विस्थापन आणि आंदोलन या चित्रपटांतून समोर येतात. धरणामुळे ज्यांच्या गावांचे आणि जीवनाचे सर्वाधिक थेट रूपांतर झाले, अशा गावांमध्ये राहून त्यांनी या आंदोलनाचा इतिहास अनुभवला आहे.
भूसंपादन आणि गावांचे पाण्याखाली जाणे यांमुळे बसलेले सुरुवातीचे धक्के, १९९९ मधील व्यापक जनसंघटन, पाथरी मोर्चा, घाटुंबरी सत्याग्रह, जागतिक धरण दिन, शासनासोबतच्या वाटाघाटी, दिलेली आश्वासने आणि त्यानंतर आंदोलनात निर्माण झालेल्या अंतर्गत फाटाफुटी — अशा अनेक घटनांचे ते स्मरण करतात.
त्यांचे अनुभवकथन विशेष प्रभावी ठरते, कारण ते आंदोलनाचे उदात्तीकरण करून त्याला एखाद्या दंतकथेचे रूप देत नाहीत. धैर्य आणि सामूहिक शिस्तीच्या बरोबरीनेच ते गोंधळ, परस्परांतील स्पर्धा, राजकीय स्वार्थासाठी आंदोलनाचा वापर, थकवा आणि मतभेद यांचेही स्मरण करतात.
जगदीश यांच्या अनुभवांतून आंदोलन प्रत्यक्षात कसे उभे राहते, हे चित्रपट दाखवतात. घरे, उपजीविकेची साधने, नातेसंबंध आणि परस्परांवरील विश्वास — या सगळ्यांची एकाच वेळी नव्याने उभारणी होत असताना एखादे आंदोलन जिवंत ठेवणे किती कठीण असते, याचेही दर्शन घडते.
-

विस्थापित शेतकरी · गोसीखुर्दच्या पुनर्वसित गावांतील महिला
मुलाखती, संवाद आणि दैनंदिन जीवनातील विविध प्रसंगांतून त्यांचे आवाज विस्थापनाच्या अनुभवाला सामान्य जगण्याच्या वास्तवाशी जोडतात. गमावलेली जमीन, नव्याने जुळवून घ्यावी लागलेली कौटुंबिक घडी, बदललेले कामाचे स्वरूप, भरपाईसाठी कराव्या लागणाऱ्या वाटाघाटी आणि अनिश्चित परिस्थितीत नव्याने उभारावे लागणारे भविष्य, या सगळ्यांतून त्यांचे अनुभव व्यक्त होतात.
पुनर्वसनाच्या प्रक्रियेतून आणि त्यानंतरच्या प्रदीर्घ काळातून जाणाऱ्या स्त्रियांचे, अनेकदा फारसे ऐकले न गेलेले अनुभव या सर्वांच्या सामूहिक कथनातून दृश्यमान होतात.
सामाजिक चळवळींचे नेते, विचारवंत, कार्यकर्ते, गायक आणि कवी
इंडिया भीमराया या चित्रपटमालिकेत विविध संघर्षांना आकार देणारी माणसे म्हणजे - संघटन उभारणारे, आपले म्हणणे ठामपणे मांडणारे, गाणारे, लिहिणारे आणि इतरांना एकत्र आणणारे लोक. चळवळींचे संघटक, श्रमिक, सार्वजनिक विचारवंत, कवी आणि कलावंत हे व्यक्तिगत अनुभवांना सामूहिक कृतीशी जोडतात.
त्यांच्या जीवनप्रवासांतून एक महत्त्वाची प्रक्रिया उलगडते — तक्रारींचे हक्कांच्या मागण्यांमध्ये रूपांतर होणे, समुदायांचे संघटनांमध्ये रूपांतर होणे आणि प्रतिकाराला सार्वजनिक अभिव्यक्तीचा आवाज प्राप्त होणे. या प्रक्रियेमागे असलेले संयमी, सातत्यपूर्ण आणि अनेकदा अदृश्य राहणारे श्रम त्यांच्या कार्यातून समोर येतात.
-

चळवळीचे संघटक · गोसीखुर्द प्रकल्पग्रस्त संघर्ष समिती · कष्टकरी जन आंदोलन
इंडिया भीमराया या चित्रपटमालिकेतील विविध घटकांना जोडणाऱ्या महत्त्वाच्या व्यक्तींपैकी विलास भोंगाडे हे एक आहेत. गेल्या दोन दशकांहून अधिक काळ ते या प्रकल्पाच्या संशोधनप्रक्रियेत आणि त्याच्या केंद्रस्थानी असलेल्या संघर्षांमध्ये सहभागी आहेत. गोसीखुर्द आंदोलनाचे प्रमुख संघटक म्हणून त्यांनी विस्थापन, आंदोलन आणि धरण या चित्रपटांतून एका प्रदीर्घ आणि जिकिरीच्या प्रक्रियेचा मागोवा घेतला आहे. विखुरलेल्या तक्रारींचे सामूहिक मागण्यांमध्ये रूपांतर करण्यासाठी करावे लागलेले अथक प्रयत्न त्यांच्या कथनातून उलगडतात — गावोगावी प्रवास करणे, समित्या उभारणे, प्रशासकीय यंत्रणांशी वाटाघाटी करणे, आंदोलनाची धग टिकवून ठेवणे आणि पुनर्वसन म्हणजे केवळ स्थलांतर नव्हे, तर सन्मानाने व स्थैर्याने जगता येईल असे जीवन असले पाहिजे, हा आग्रह सातत्याने धरणे.
विस्थापनाचा संबंध जात, श्रम, जमीन आणि वनहक्कांशी जोडणारे त्यांचे चिंतन या चित्रपटमालिकेला ‘जंगलात’ या चित्रपटापर्यंत घेऊन जाते. कॅमेरा घेऊन आपल्या मूळ गावी, शेगाव कुंड येथे पुन्हा परतताना ते आंदोलनाचा इतिहास त्याच सामाजिक वास्तवाशी पुन्हा जोडतात, ज्या वास्तवातून त्यांची स्वतःची राजकीय जडणघडण झाली.
-

घरकामगार महिलांच्या संघटक · मोलकरीण संघटना
१९९० च्या दशकापासून नागपूरमधील कष्टकरी वस्त्यांमध्ये महिलांसोबत काम करणाऱ्या सुजाता भोंगाडे या ‘शेतकरी–कष्टकरी’ या चित्रपटात संघटनकार्याचा एक दीर्घ आणि व्यापक अनुभव घेऊन येतात. हे कार्य केवळ औपचारिक कामाच्या ठिकाणापुरते मर्यादित नाही. महिलांचे बचतगट उभारण्यापासून बालमजुरांच्या शिक्षणासाठी प्रयत्न करणे, बांधकाम कामगारांचे संघटन आणि पुढे घरकामगार महिलांच्या प्रश्नांवर काम करणे, असा त्यांचा प्रवास आहे. ज्यांच्या श्रमांचे स्वरूप विखुरलेले असते आणि ज्यांना कामगार म्हणून पुरेसे संरक्षणही मिळत नाही, अशा महिलांमध्ये सामूहिक संघटनशक्ती निर्माण करण्याच्या प्रक्रियेचा मागोवा त्यांच्या कार्यातून घेता येतो.
घरकामाच्या क्षेत्रातील स्त्रियांचे विशिष्ट अनुभव आणि प्रश्न त्या ठामपणे मांडतात; जसे कामाचे दीर्घ तास, तुटपुंजे वेतन, लैंगिक छळ, सामाजिक सुरक्षा आणि कायदेशीर मान्यतेचा अभाव. नियोक्त्यांशी वाटाघाटी करणे, कल्याणकारी योजनांचा लाभ मिळवण्यासाठी पाठपुरावा करणे, कामगार म्हणून आपले हक्क मागणे आणि स्वतःच्या नावाने, स्वतःच्या आवाजात सार्वजनिक व्यासपीठावर बोलणे, हे आत्मभान महिलांमध्ये विकसित व्हावे यासाठी त्यांनी केलेले संयमी आणि सातत्यपूर्ण संघटनकार्य त्यांच्या कथनातून समोर येते.
-

शेतकरी नेते · शेतकरी संघटना · कृषीविषयक प्रश्नांचे अभ्यासक व कार्यकर्ते
विदर्भातील शेतकरी चळवळींचे ज्येष्ठ नेते आणि इंडिया भीमराया या चित्रपटमालिकेशी दोन दशकांहून अधिक काळ संवाद साधणाऱ्या महत्त्वाच्या व्यक्तींपैकी विजय जावंधिया हे एक आहेत. २००७–०८ पासून शेतांमध्ये, घरांमध्ये आणि कृषी बाजारपेठांमध्ये त्यांचे चित्रीकरण आणि मुलाखती वेळोवेळी घेतल्या गेल्या आहेत.
शेतकरी–कष्टकरी या चित्रपटात ते कापूस आणि सोयाबीन उत्पादक शेतकऱ्यांचे संकट, शेतकरी आंदोलनांचा दीर्घ इतिहास, आर्थिक उदारीकरण आणि शेतीमालाच्या किंमतविषयक धोरणांच्या संदर्भात मांडतात. महाराष्ट्रातील कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांच्या संघर्षांपासून आणि शेतकरी संघटनेतील सुरुवातीच्या सहभागापासून ते पुढे आंतरराष्ट्रीय शेतकरी चळवळींशी जोडले जाण्यापर्यंतचा त्यांचा प्रवास आहे. या संपूर्ण प्रवासात ते एका मूलभूत प्रश्नाकडे पुन्हा पुन्हा लक्ष वेधतात : प्रत्यक्ष शेती करणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या वाट्याला शेतीतून नेमके काय येते?
त्यांच्या चिकित्सक मांडणीतून लक्ष केवळ कृषी उत्पादनावर केंद्रित न राहता शेतकऱ्यांचे उत्पन्न, कर्जबाजारीपणा, शासनाचे पाठबळ आणि ग्रामीण उत्पादक, बाजारपेठा व नागरी समृद्धी यांच्यातील विषम संबंधांकडे वळते.
-

सामाजिक चळवळींच्या संघटक · नर्मदा बचाओ आंदोलन · जनआंदोलनांच्या राष्ट्रीय समन्वयक (NAPM)
गेल्या चार दशकांपासून मेधा पाटकर या धरणे, विस्थापन, पुनर्वसन आणि विकासाच्या संकल्पनेभोवतीच्या संघर्षांमधील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व राहिल्या आहेत. इंडिया भीमराया या चित्रपटात त्या नर्मदा बचाओ आंदोलनाची जडणघडण आणि त्याचा संघर्षमय प्रवास उलगडतात; त्याचबरोबर विस्थापन आणि संसाधनांपासून, गावांमधून आणि नदीखोऱ्यांतून सुरू होणाऱ्या विस्थापनापासून ते शहरांतील घरांची पाडकामे, स्थलांतर आणि पर्यावरणीय संघर्षांपर्यंत वंचित होण्याच्या व्यापक राजकारणाशीही हा संघर्ष जोडतात.
त्यांच्या अनुभवकथनातून त्या एक महत्त्वाचा मुद्दा अधोरेखित करतात : विस्थापन म्हणजे केवळ घर गमावणे नव्हे; तर उपजीविकेची साधने, सामाजिक संबंधांचे विश्व आणि जमीन व पाण्याशी असलेले नाते यांचीही मोडतोड होणे होय. या प्रक्रियेला पर्याय म्हणून त्या संसाधनांवरील लोकांचे लोकशाही नियंत्रण, संविधानाने दिलेले हक्क आणि लोकांच्या स्वतःच्या संघर्षांतून आकार घेणाऱ्या राजकारणाचा आग्रह धरतात.
-

घरकामगार महिलांच्या संघटक · मोलकरीण संघटना
‘शेतकरी–कष्टकरी’ या चित्रपटातून रोशनी अशा महिलांचे जग समोर आणतात, ज्यांचे श्रम शेतांपासून दूर असलेल्या घरांचे दैनंदिन जीवन चालवतात; मात्र त्यांच्या कामाचे स्वरूपही तितकेच असुरक्षित असून त्याला पुरेशी सामाजिक आणि कायदेशीर मान्यता मिळत नाही. त्यांनी स्वतः आईसोबत घरकामगार म्हणून काम केले आहे. मोलकरीण संघटनेशी जोडल्या गेल्यानंतर एकटेपणातून सामूहिक संघटनाकडे झालेला आपला प्रवास त्या सांगतात. या संघटनकार्यामुळे त्यांच्यात हळूहळू आत्मविश्वास निर्माण झाला आणि त्या स्वतः संघटक व चळवळीच्या नेत्या म्हणून पुढे आल्या.
वस्त्यांमधील बैठका आणि बचतगटांपासून ते हक्कांविषयीचे प्रबोधन, कल्याणकारी योजनांचा लाभ मिळवून देणे आणि सामूहिक वाटाघाटींपर्यंतचा त्यांचा प्रवास अनेक महत्त्वाच्या गोष्टी अधोरेखित करतो. विखुरलेल्या स्वरूपात आणि स्वतंत्रपणे केले जाणारे घरकामगार महिलांचे श्रम संघटनेच्या माध्यमातून कसे सामूहिक राजकीय ओळख प्राप्त करू शकतात आणि संघटित प्रयत्नांतून महिला स्वतःचा सार्वजनिक आवाज कसा निर्माण करतात, हे त्यांच्या अनुभवातून स्पष्ट होते.
-

घरकामगार महिलांच्या संघटक · मोलकरीण संघटना
मोलकरीण संघटनेच्या दीर्घकाळ कार्यरत असलेल्या संघटक म्हणून रूपाताई कुलकर्णी या ‘शेतकरी–कष्टकरी’ या चित्रपटात दिसतात. या चित्रपटात शेतीचे संकट, महिलांचे श्रम आणि शहरांमधील असुरक्षित जगणे हे परस्परांशी जोडले जात असल्याचे त्यांच्या मांडणीतून स्पष्ट होते.
विदर्भातील प्रकल्पग्रस्त समुदायांच्या एका मेळाव्यात बोलताना त्या घरकामगार महिलांच्या संघटनकार्याचा संबंध ग्रामीण आणि शहरी गरीबांच्या संघर्षांशी जोडतात. विस्थापनाचा सर्वाधिक खोलवर परिणाम अनेकदा महिलांनाच सहन करावा लागतो; तरीही त्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह, मुलांचे संगोपन आणि दैनंदिन जीवनाची घडी सांभाळत राहतात, याकडे त्या लक्ष वेधतात.
त्यांच्या हस्तक्षेपातून घरकामगार महिलांच्या श्रमांचे प्रश्न हे केवळ कामाच्या ठिकाणापुरते मर्यादित नसून, संसाधनांपासून वंचित होण्याचे राजकारण, कामगारांचे संघटन आणि काळाच्या ओघात संयमाने उभ्या राहिलेल्या सामूहिक संघर्षांच्या व्यापक संदर्भात समजून घेण्याची गरज अधोरेखित होते.
-

चळवळींचे संघटक · जातिव्यवस्थाविरोधी, जल आणि कृषिविषयक चळवळींचे कार्यकर्ते · श्रमिक मुक्ती दल
महाराष्ट्रातील परिवर्तनवादी आणि जहाल सामाजिक-राजकीय चळवळींमधील एक महत्त्वाचे व्यक्तिमत्त्व म्हणून भारत पाटणकर ‘आंदोलन’ या चित्रपटात १९७० च्या दशकातील राजकीय घडामोडींचे महत्त्वाचे साक्षीदार म्हणून समोर येतात. या काळात विविध लहान लहान डाव्या संघटनांचा उदय आणि विस्तार झाला. सैद्धांतिक मांडणीवर भर देणाऱ्या मार्क्सवादी गटांपासून ते विशिष्ट प्रश्नांवर आधारित संघर्ष उभारणाऱ्या संघटनांपर्यंत या चळवळींचे स्वरूप वेगवेगळे होते. दलित पँथर आणि जातिव्यवस्थाविरोधी राजकारण यांच्याशी या संघटनांचे झालेले संवाद, त्यांच्यातील मतभेद आणि परस्परांशी जुळणारे संघर्षांचे धागे यांविषयीचे त्यांचे चिंतन चित्रपटात मांडले आहे.
जात आणि वर्ग यांच्यातील परस्परसंबंधांविषयीची प्रदीर्घ चर्चा आणि या दोन्ही वास्तवांना एकाच राजकीय विचारविश्वात सामावून घेऊ शकतील अशा अभिव्यक्तीच्या भाषांचा शोध, या माध्यमातून त्यांचे विचार चित्रपटात पुढे येतात. गेल आयर्वत्स यांच्या समवेत त्यांनी आयुष्यभर जपलेल्या सहजीवनाचे आणि वैचारिक सहप्रवासाचे चित्रण सोमनाथ वाघमारे यांनी एका हृद्य माहितीपटातून केले आहे.
-

संस्थापक · सर्वहारा जन आंदोलन · जमीन हक्क आणि आदिवासी हक्कांसाठी कार्यकर्त्या
गेल्या अनेक दशकांपासून उल्का महाजन रायगड जिल्ह्यात कातकरी आदिवासी, भूमिहीन शेतमजूर आणि शेतकरी समुदायांसोबत संघटनकार्य करत आहेत. ‘आंदोलन’ आणि ‘धरण’ या चित्रपटांत त्या महा मुंबई विशेष आर्थिक क्षेत्राविरोधात (SEZ) उभारलेल्या व्यापक जनआंदोलनाचा मागोवा घेतात. या आंदोलनात पंचेचाळीस गावांनी मोठ्या प्रमाणावरील भूसंपादनाला सातत्यपूर्ण आणि अहिंसक संघटनात्मक संघर्षातून विरोध केला. २००८ मध्ये झालेला उल्लेखनीय जनमतकौल हा या संघर्षातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला.
त्यांच्या अनुभवकथनातून जमीन, विस्थापन आणि आदिवासी हक्कांचे प्रश्न व्यापक जनसंघर्षांच्या इतिहासाशी जोडले जातात. त्याचबरोबर नव्या हक्कांची प्राप्ती करण्याच्या टप्प्यापासून अस्तित्वात असलेले कायदे, लोकशाही संस्था आणि लोकशाही मूल्यांचे संरक्षण करण्याच्या टप्प्यापर्यंत झालेल्या बदलाचाही त्या वेध घेतात. यालाच त्या ‘संवैधानिक संस्कृती’ असे संबोधतात. संविधानातील मूल्ये केवळ कायद्यांपुरती मर्यादित न राहता समाजाच्या सार्वजनिक आणि राजकीय व्यवहारांचा अविभाज्य भाग बनणे, हा त्यांच्या मांडणीचा गाभा आहे.
-

पुणे हमाल पंचायतीचे सचिव · हमाल
गौरख हे हमाल असून बाबा आढाव यांच्याशी निकटचा संबंध असलेल्या कामगार संघटनेचे, पुणे हमाल पंचायतीचे सचिव आहेत. २०२४ मध्ये बाबा आढाव यांच्याशी झालेल्या आमच्या अखेरच्या भेटीच्या वेळी नितीन पवार यांच्यासोबत त्यांची भेट झाली. या चळवळीचा इतिहास आणि तिचे दैनंदिन कार्य यांना जोडणाऱ्या विविध ठिकाणांची त्यांनी आम्हाला मनापासून ओळख करून दिली. त्यात समता वाडा, ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांचे पूर्वीचे निवासस्थान आणि तेथे असलेले संग्रहालय (त्या वेळी नूतनीकरणाचे काम सुरू होते), कामगार आणि अल्प उत्पन्न गटातील लोकांसाठी भोजनाची व्यवस्था करणारे ‘कष्टाची भाकर’ हे सामूहिक स्वयंपाकघर, हमाल आणि माथाडी मंडळ तसेच विवाह सभागृह यांचा समावेश होता.
इंडिया भीमराया या चित्रपटात गौरख यांच्या सहभागातून कामगारांच्या परस्पर सहकार्यावर उभ्या असलेल्या संस्थात्मक रचनेचे प्रत्यक्ष स्वरूप समोर येते. कामगारांचे संघटन केवळ वेतन आणि कामाच्या अटींपुरते मर्यादित राहत नाही, तर अन्न, श्रमाची प्रतिष्ठा आणि दैनंदिन जीवनातील सामायिक गरजा व खर्च यांचाही विचार करते, हे त्यांच्या उपस्थितीतून अधोरेखित होते.
-

राष्ट्र सेवा दलाचे कार्यकर्ते · सामाजिक कार्यकर्ते · पश्चिम महाराष्ट्र
राष्ट्र सेवा दलाच्या विचारपरंपरेत घडलेले बाबा नदाफ हे आयुष्यभर सामाजिक कार्यात सक्रिय राहिले आहेत. ‘शेतकरी–कष्टकरी’ या चित्रपटात ते जुन्या समाजवादी चळवळींची परंपरा आणि बदलत्या ग्रामीण महाराष्ट्रापुढील नवी संकटे यांना जोडणारा एक महत्त्वाचा दुवा म्हणून समोर येतात.
शेतकरी आणि कामगार यांच्यातील एकजूट, जल-जंगल-जमिनीवरील हक्कांचे संघर्ष, कर्जबाजारीपणा, शेतीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नाची अनिश्चितता, कारखान्यांची बंद पडलेली दारे, पूरस्थिती आणि सार्वजनिक शिक्षणव्यवस्थेची होत चाललेली पडझड अशा विविध प्रश्नांकडे ते ग्रामीण महाराष्ट्रातील तळागाळातील संघटनकार्याच्या प्रदीर्घ इतिहासाच्या संदर्भातून पाहतात.
त्यांच्या अनुभवकथनातून आंदोलन उभारणीला आधार देणाऱ्या दैनंदिन कार्यपद्धती आणि संस्थात्मक रचना जवळून समोर येतात, जसे की प्रशिक्षण शिबिरे, स्थानिक पातळीवरील संपर्कजाळे, आपत्तीच्या काळातील मदतकार्य, संविधानविषयक प्रबोधन आणि निवडणुकांच्या पलीकडेही तत्त्वनिष्ठेने सातत्याने चालणारे राजकारण.
-

प्रबोधनकार · लोकशाहीर · आंबेडकरवादी गायक
नागपूरस्थित प्रबोधनकार आणि लोकशाहीर असलेले प्रकाशनाथ पाटणकर भीमगीते, कव्वालीच्या अंगाने सादर होणारी गायनशैली आणि राजकीय आशयाची गाणी यांना लोकशिक्षणाची प्रभावी माध्यमे बनवतात. त्यांच्या गीतांमधून आंबेडकरी इतिहासाचे पुनर्स्मरण घडते, जातिव्यवस्थेतील उतरंडीला आव्हान दिले जाते आणि संविधानातील मूल्ये लोकांच्या सार्वजनिक चर्चेच्या व सामूहिक स्मृतीच्या भाषेत मांडली जातात.
‘बामसेफ’ च्या (BAMCEF) वर्तुळांसह आंबेडकरी चळवळीच्या विविध संघटनात्मक जाळ्यांशी त्यांचा निकटचा संबंध आहे. त्यांचे कार्य संगीत, प्रस्थापित इतिहासकथनाला पर्यायी दृष्टिकोनातून दिलेले आव्हान आणि जातिव्यवस्थाविरोधी जनजागृती व संघटन या तीन प्रवाहांच्या संगमावर उभे आहे.
-

आंबेडकरवादी गायक · अभिनेते · चित्रपट निर्माते
मुंबईत वास्तव्यास असलेले शिरीष पवार हे गायक, अभिनेते, चित्रपट निर्माते असून त्यांचे कार्यक्षेत्र नाटक, चित्रपट, दूरचित्रवाणी, रेडिओ आणि संगीत अशा विविध माध्यमांमध्ये विस्तारलेले आहे. अभिनय आणि दिग्दर्शनाबरोबरच त्यांनी पार्श्वगायक आणि संगीतकार म्हणूनही काम केले आहे. रंगभूमीपासून स्वतंत्र चित्रपट आणि मराठी चित्रपटांपर्यंतच्या विविध निर्मितीप्रक्रियांमध्ये त्यांचा सहभाग राहिला आहे.
६ डिसेंबर २०१८ रोजी चैत्यभूमीच्या परिसरातील रस्त्यांवर ‘इंडिया भीमराया’ ची, शिरीष पवार यांच्याशी पहिली भेट झाली. त्या वेळी ते आणि चरण जाधव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या स्मृतिदिनानिमित्त अभिवादनासाठी जमलेल्या जनसमुदायासमोर स्वतः रचलेली आंबेडकरी गीते गात होते. दुसऱ्या दिवशी मुंबईचे विहंगम दृश्य दिसणाऱ्या एका पोलीस निरीक्षण मनोऱ्यावरून या दोघांनी जात, संगीत, कला आणि गायनाच्या राजकारणाविषयी प्रकल्पावर एक अत्यंत जिवंत आणि आशयघन अशी चर्चा केली.
सात वर्षांनंतर, डिसेंबर २०२५ मध्ये ‘इंडिया भीमराया’ ची शिरीष पवार यांच्याशी चैत्यभूमीवर पुन्हा भेट झाली. यावेळी परमेश्वर आणि चित्रपटाचे पथकही सोबत होते. ६ डिसेंबरला चैत्यभूमी परिसरात उसळणारी अफाट गर्दी, विविध सांगीतिक सादरीकरणे आणि लोकांची ये-जा अशा गजबजलेल्या वातावरणात शिरीष यांनी परमेश्वरला काही क्षणांसाठी गाणे सादर करता यावे म्हणून त्याला एका व्यासपीठावर पोहोचण्यास मदत केली. तो क्षण फार काळ टिकला नाही; मात्र त्यातून आंबेडकरी संगीतपरंपरेच्या दोन पिढ्या एकत्र आल्या. त्याचबरोबर या प्रकल्पातील एक जुना आणि सातत्याने प्रवाहित राहिलेला, गाणी रस्त्यांवरून व्यासपीठांपर्यंत, स्मृतींमधून चळवळींपर्यंत कशी प्रवास करतात, हा धागाही पुन्हा उलगडला.
-

आंबेडकरी गायक · प्रबोधनकलावंत · कवी · संगीतकार
मूळचे पैठणचे असलेले आणि सध्या मुंबईत वास्तव्यास असलेले चरण जाधव हे आंबेडकरी गायक, कवी आणि कलासादरकर्ते आहेत. त्यांनी नाट्यकला, दिग्दर्शन आणि लोककलांचे प्रशिक्षण घेतले आहे. ते स्वतः गीते आणि कविता लिहितात, गातात, अभिनय करतात तसेच विविध वाद्ये वाजवतात. रंगभूमीवरील सादरीकरणापासून रस्त्यांवरच्या प्रबोधनपर कलाप्रकारांपर्यंत आणि आंबेडकरी सांस्कृतिक चळवळीपर्यंत त्यांचा सहज वावर आहे.
६ डिसेंबर २०१८ रोजी चैत्यभूमीवरील वार्षिक अभिवादन सोहळ्यादरम्यान ‘इंडिया भीमराया’ ची त्यांच्याशी पहिली भेट झाली. त्या वेळी ते आणि शिरीष पवार मुंबईच्या रस्त्यांवर जमलेल्या जनसमुदायासमोर स्वतः रचलेली गीते सादर करत होते. दुसऱ्या दिवशी चरण यांनी जात, कला, संगीत, सादरीकरण आणि गीतांमधील राजकीय सामर्थ्य या विषयांवर प्रकल्पाला अत्यंत मोकळेपणाने आणि मनःपूर्वक मुलाखत दिली.
मालिकेतील त्यांची उपस्थिती कविता आणि संगीत यांचे स्मृती, वैचारिक प्रतिवाद, लोकशिक्षण आणि सामूहिक आत्मभानाच्या अभिव्यक्तीत होणारे रूपांतर यांच्या आधारे आंबेडकरी सांस्कृतिक जीवनातील एका मूलभूत वास्तवाचे दर्शन घडवते.
-

स्त्री-अभ्यासाच्या संशोधक · आंबेडकरी आणि डाव्या चळवळींच्या कार्यकर्त्या · पश्चिम महाराष्ट्र
शर्मिला रेगे यांच्या वैचारिक वारशातून घडलेल्या धम्मसंगिनी या संशोधक आणि कार्यकर्त्या ‘आंदोलन’ या चित्रपटात जात, वर्ग आणि लिंगभाव यांच्या राजकारणाच्या परस्परसंवादी संदर्भातून समोर येतात. मार्क्सवादी आणि फुले–आंबेडकरी या दोन्ही वैचारिक परंपरांशी संवाद साधत त्या केवळ एका सामाजिक परिमाणावर केंद्रित असलेल्या राजकारणाच्या मर्यादांचा वेध घेतात. सामाजिक परिवर्तनाचा विचार करताना जात, वर्ग आणि लिंगभाव या तिन्ही घटकांचा एकत्रितपणे विचार करण्याची गरज त्या अधोरेखित करतात.
त्यांच्या मांडणीत सांस्कृतिक संघर्षालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. भीमगीतांचे राजकारण, आंबेडकरी गीतांमध्ये रुजलेली पितृसत्ताक मूल्ये, दलित–मुस्लिम समाजांमधील सामायिक कव्वाली परंपरा आणि अधिकाधिक व्यावसायिक स्वरूप धारण करणाऱ्या राजकीय संस्कृतीत चळवळीतील गायकांचे बदलत जाणारे स्थान, अशा विविध पैलूंचा त्या चिकित्सक वेध घेतात.
-

लोकशाहीर · गायक · नाटककार · जातिव्यवस्थाविरोधी सांस्कृतिक चळवळीचे कार्यकर्ते
महाराष्ट्राच्या परिवर्तनवादी आणि विद्रोही सांस्कृतिक परंपरेतील एक महत्त्वाचा आवाज असलेले संभाजी भगत ‘आंदोलन’ या चित्रपटात आपल्या राजकीय आणि सांगीतिक प्रवासाचा मागोवा घेतात. जातीय उतरंडीने विभागलेल्या गावातील जीवनापासून मुंबईतील फुटपाथ, सिद्धार्थ विहार वसतिगृह आणि दलित तसेच डाव्या चळवळींच्या विश्वापर्यंतचा त्यांचा प्रवास या चित्रपटातून उलगडतो.
‘आव्हान नाट्यमंच’ च्या माध्यमातून कलाक्षेत्रात पुढे आलेल्या भगत यांच्या कथनातून आंबेडकरी आणि मार्क्सवादी राजकारण यांच्यातील परस्परसंवाद, त्यांच्यातील वैचारिक देवाणघेवाण आणि आजही कायम असलेले ताणतणाव समोर येतात. दलित पँथर, सांस्कृतिक चळवळी आणि व्यापक जनसंघर्ष यांच्या परस्परसंबंधांचाही ते वेध घेतात.
भगत यांच्यासाठी गीत हे केवळ मनोरंजनाचे किंवा सजावटीचे माध्यम नाही. ते एक वैचारिक प्रतिपादन आहे, सामूहिक स्मृतीचे भांडार आहे, लोकशिक्षणाचे साधन आहे आणि संघर्षाला सार्वजनिक जीवनात सातत्याने प्रवाहित ठेवण्याचे प्रभावी माध्यम आहे.
-

समाजशास्त्रज्ञ · लेखक · जातिव्यवस्थाविरोधी सार्वजनिक विचारवंत
‘जात’ या चित्रपटात आनंद तेलतुंबडे जातिव्यवस्था, लोकशाही आणि आंबेडकरी राजकारण यांचे संरचनात्मक विश्लेषण मांडतात. वसाहतकालीन जनगणना आणि आजच्या जातनिहाय जनगणनेविषयीच्या चर्चेपासून ते आरक्षण, राजकीय प्रतिनिधित्व आणि नवउदारमतवादी व्यवस्थेने अधिक तीव्र केलेली आर्थिक-सामाजिक विषमता अशा विविध मुद्द्यांचा ते वेध घेतात. जात ही केवळ एक स्थिर सामाजिक श्रेणी किंवा आकडेवारीचा विषय मानता येणार नाही, यावर ते ठाम भर देतात.
त्यांच्या विचारमंथनाचा परमोच्च बिंदू म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे ‘संरचनात्मक क्रांतिकारक’ म्हणून केलेले प्रभावी विश्लेषण. बौद्ध धर्माचा स्वीकार ही केवळ आध्यात्मिक निवृत्ती किंवा वैयक्तिक मुक्तीची प्रक्रिया नव्हती, तर जातिव्यवस्थेच्या सामाजिक रचनेतून जाणीवपूर्वक बाहेर पडण्याचा राजकीय निर्णय होता. ती प्रस्थापित जातिव्यवस्थेशी केलेली एक मूलगामी फारकत होती, असे ते स्पष्ट करतात.
-

शेतकरी चळवळीतील कार्यकर्त्या · आशा (ASHA) – किसान स्वराज
शेतकऱ्यांचे हक्क आणि पर्यावरणपूरक शेती यांसाठीच्या संघर्षांमधील एक महत्त्वाचा आवाज असलेल्या कविता कुरुगंटी ‘शेतकरी–कष्टकरी’ या चित्रपटात विदर्भकेंद्रित कृषिसंकटाच्या कथनाला व्यापक राष्ट्रीय दृष्टिकोनाची जोड देतात. शेतकरी चळवळींसोबत अनेक दशकांच्या कार्यातून आलेल्या अनुभवांच्या आधारे, २०२०–२१ मधील किसान आंदोलनासह विविध संघर्षांचा संदर्भ घेत, त्या कृषिसंकटाकडे आर्थिक, राजकीय आणि पर्यावरणीय स्वायत्तता हिरावली जाण्याच्या प्रक्रियेच्या रूपात पाहतात.
‘शेतकरी’ या संकल्पनेतच अनेकदा ज्यांना स्थान मिळत नाही, महिला, भाडेतत्त्वावर शेती करणारे शेतकरी, शेतमजूर आणि आदिवासी समुदाय, अशा घटकांकडे त्या विशेष लक्ष वेधतात. सन्मानजनक आणि टिकाऊ उपजीविकेचा प्रश्न हा जमीन, बियाणे, ज्ञान आणि बाजारपेठांवरील नियंत्रणाशी जोडलेला आहे, हे त्या अधोरेखित करतात.
त्यांच्या मांडणीत कृषिविज्ञानाधारित पर्यावरणपूरक (शेत-पर्यावरणशास्त्र) ही केवळ शेतीची एखादी तंत्रपद्धती राहत नाही; ती आर्थिक, सामाजिक आणि पर्यावरणीय न्यायाशी निगडित व्यापक प्रश्न ठरते.
धरणे, तज्ज्ञांचे ज्ञान आणि विकासाचे राजकारण
या चित्रपटमालिकेत ज्या पायाभूत प्रकल्पांमुळे अनेकांचे जीवन आमूलाग्र बदलले, त्या प्रकल्पांची आखणी करणारे, त्यांचे प्रशासन व व्यवस्थापन पाहणारे, त्यांचा अभ्यास करणारे आणि त्यांचे समर्थन करणारे यांचे दृष्टिकोनही ऐकले जातात.
त्यांचा सहभाग महत्त्वाचा आहे. कारण इंडिया भीमराया या चित्रपटमालिकेत तांत्रिक ज्ञान आणि कौशल्य यांच्यासोबतच त्या प्रकल्पांचे परिणाम प्रत्यक्ष अनुभवणाऱ्या लोकांचे जगणेही एकाच ऐतिहासिक संदर्भात समोर आणले जाते.
-

स्थापत्य अभियंते · जलसंपदा मंत्रालयाचे माजी सचिव · जलधोरणविषयक प्रशासक
भारतातील जलक्षेत्रातील अत्यंत प्रभावशाली अभियंते आणि प्रशासकांपैकी एक असलेले माधव चितळे हे १९९३ मध्ये प्रदान करण्यात आलेल्या पहिल्या स्टॉकहोम जल पुरस्काराचे मानकरी आहेत.
त्यांची कारकीर्द स्वातंत्र्योत्तर भारतातील धरणे आणि जलसंपदा विकासाच्या नियोजनावर असलेल्या संस्थात्मक विश्वासाचे प्रतिनिधित्व करते. जलसंपत्तीचे नियोजन, सिंचन व्यवस्था आणि अभियांत्रिकीविषयक तज्ज्ञ ज्ञान यांवर आधारलेल्या या विकासदृष्टीचे विविध पैलू ‘धरण’ या चित्रपटातून तपासले जातात.
-

जोशीमठमधील कार्यकर्ते · जोशीमठ बचाओ संघर्ष समिती
जोशीमठच्या अस्तित्वाशी निगडित संघर्षातील एक महत्त्वाचा स्थानिक आवाज म्हणून अतुल सती समोर येतात. जोशीमठमध्ये रस्तेबांधणी, जलविद्युत प्रकल्प, शहरी विस्तार आणि भूगर्भीय अस्थिरता या सगळ्यांचे परिणाम एकाच वेळी अनुभवास येतात. त्यामुळे हिमालयीन प्रदेशातील विकासाच्या प्रारूपाविषयीचा व्यापक प्रश्न त्यांच्या कार्यातून प्रत्यक्ष वास्तवाशी जोडला जातो.
-

ग्रामप्रमुख · लता, तपोवन परिसर
उत्तराखंडमधील जलविद्युत प्रकल्पांमुळे सर्वाधिक आमूलाग्र बदल घडलेल्या प्रदेशांपैकी एका प्रदेशातील गावातून बोलताना, धर्मेंद्र राणा विकासाच्या संस्थात्मक भाषेचा संदर्भ पुन्हा गावाच्या प्रत्यक्ष जगण्याशी जोडतात. वस्तीचे स्वरूप, उपजीविकेची साधने आणि स्थानिक पातळीवर या प्रकल्पांचे होणारे परिणाम यांच्या संदर्भात ते विकासाच्या संकल्पनेकडे पाहतात.
-

पर्यावरण अभियंते · पीपल्स सायन्स इन्स्टिट्यूटचे संस्थापक
हिमालयीन प्रदेशातील विकास, नद्या आणि पर्यावरणीय धोक्यांचा दीर्घकाळ अभ्यास करणारे संशोधक आणि या विषयांवर सातत्याने सार्वजनिक भूमिका मांडणारे विचारवंत म्हणून रवी चोप्रा यांचे कार्य महत्त्वाचे आहे. या चित्रपटमालिकेत त्यांचा दृष्टिकोन पायाभूत सुविधांच्या विकासाकडे केवळ तांत्रिक प्रकल्प म्हणून न पाहता, त्या ज्या नाजूक भूगर्भीय आणि सामाजिक परिसरातून जातात, त्या व्यापक संदर्भात पाहण्याची दृष्टी देतो.
जंगले, संवर्धन आणि हक्क
‘जंगलात’ या चित्रपटात जंगल एकाच वेळी पर्यावरणीय परिसंस्था, मानवी वस्तीचे अवकाश आणि शासनव्यवस्थेच्या नियंत्रणाखालील प्रदेश अशा विविध रूपांत समोर येते. जीवशास्त्रज्ञ, शेतकरी, पशुपालक, शिक्षक आणि गावांचे प्रतिनिधी यांच्या अनुभवांतून वन्यजीवांचे संरक्षण, जंगल व परिसराचा वापर, लोकांची ये-जा आणि स्थलांतर, तसेच हक्कांना मान्यता मिळण्याचे प्रश्न यांतील ताणतणाव उलगडतात.
त्यांच्या जगण्यातून एक महत्त्वाचे वास्तव स्पष्ट होते : संवर्धनाची प्रक्रिया कधीही माणसांचा वावर नसलेल्या रिकाम्या प्रदेशात घडत नाही. ती अशा सामाजिक विश्वात आकार घेत असते, ज्याला आधीपासूनच विषमता, आपलेपणाच्या भावना आणि विशिष्ट भूभागाशी जोडलेले खोल भावनिक व जीवनाधारित नाते यांनी आकार दिलेला असतो.
-

सफरचंद उत्पादक शेतकरी · वनहक्क कार्यकर्ते · हिमालयीन प्रदेशातील चळवळींचे संघटक
उत्तराखंडमधील शेतकरी आणि तळागाळातील चळवळींचे संघटक म्हणून गोपाल लोढियाल यांचे कार्य वनहक्क, पर्वतीय प्रदेशातील उपजीविकेची साधने आणि संरक्षित वनक्षेत्रांच्या शेजारी राहणाऱ्या समुदायांचे राजकीय अनुभव यांना परस्परांशी जोडते. वनसंवर्धनाच्या धोरणांचा स्थानिक लोकांच्या जगण्यावर होणारा परिणाम आणि आपल्या हक्कांसाठी त्यांना करावा लागणारा संघर्ष, या दोन्ही बाबी त्यांच्या कार्यातून समोर येतात.
-

भटके पशुपालक · वनवासी
त्यांच्या उपस्थितीमुळे ‘जंगलात’ हा चित्रपट अशा एका भटक्या पशुपालक जीवनविश्वाकडे वळतो, जे संवर्धनाच्या नकाशांमध्ये अनेकदा अदृश्यच राहते. गुरांचे पालन, ऋतुमानानुसार होणारे स्थलांतर, जंगलाविषयीचे पारंपरिक ज्ञान आणि वनक्षेत्रातील निवासाच्या हक्कांवरून निर्माण होणारे संघर्ष या अनुभवांतून एक मूलभूत प्रश्न समोर येतो, तो म्हणजे या भूभागावर कोणाला राहण्याचा आणि आपलेपणाचा हक्क मान्य केला जातो?
-

सुंदरखालचे रहिवासी · वनसीमावर्ती प्रदेशातील रहिवासी
त्यांच्या अनुभवकथनातून जातिव्यवस्था, असुरक्षित व अनिश्चित निवास आणि वनव्यवस्थापनाचे प्रश्न एकाच भौगोलिक अवकाशात परस्परांशी जोडलेले असल्याचे स्पष्ट होते. संवर्धनाचे राजकारण हे सामाजिक विषमतेच्या जुन्या इतिहासापासून वेगळे करता येत नाही, हे त्यांच्या जगण्यातून समोर येते.
-

अंगणवाडी शिक्षिका · चुकम
अंगणवाडीसारख्या दैनंदिन जीवनाचा अविभाज्य भाग असलेल्या संस्थेच्या माध्यमातून सुनीता जंगलाचे आणखी एक वेगळे वास्तव समोर आणतात. त्यातून मुले, शिक्षण, संगोपन, सार्वजनिक सेवा आणि दुर्गम व उपेक्षित वस्तीतील सामान्य सामाजिक जीवन टिकवून ठेवण्यासाठी करावे लागणारे प्रयत्न यांचे चित्र उलगडते.
-

वन ग्राम प्रतिनिधी · वनसीमावर्ती प्रदेशातील रहिवासी
त्यांच्या अनुभवकथनातून सामूहिक स्वशासन आणि अधिकृत मान्यतेचे प्रश्न ऐरणीवर येतात. एखादी वस्ती सामाजिक आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या अस्तित्वात असतानाही, तिचे हक्क प्रशासकीय वर्गीकरणांच्या अधीन राहतात, तेव्हा त्या वस्तीचे अस्तित्व आणि अधिकार यांना मान्यता मिळण्याच्या प्रक्रियेचे स्वरूप काय असते, हा मूलभूत प्रश्न त्यांच्या कथनातून समोर येतो.
-

खोलदोदा येथील रहिवासी · वनसीमेजवळील शेतकरी
त्यांच्या कौटुंबिक इतिहासातून वनसीमावर्ती प्रदेशाचे वास्तव अधिक जवळून आणि व्यक्तिगत पातळीवर समोर येते. शेती, जमिनीचा वारसा, वन्यजीवांच्या सान्निध्यातील जीवन आणि संवर्धनाच्या वाढत्या प्रशासकीय नियंत्रणाखाली येत असलेल्या प्रदेशात आपले वास्तव्य टिकवून ठेवण्याबाबतची अनिश्चितता, या सगळ्यांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अनुभवांत दिसते.
सामूहिक सहभाग
इंडिया भीमराया या चित्रपटमालिकेची जडणघडण केवळ ठळकपणे समोर येणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांमुळे झालेली नाही, तर विविध सामाजिक वास्तवांना दृश्यमान करणाऱ्या असंख्य समूहांच्या सामूहिक उपस्थितीतूनही ती आकाराला आली आहे. गावकरी, विस्थापित कुटुंबे, कामगार, शेतकरी, पशुपालक आणि चळवळींमध्ये सहभागी झालेले लोक — हे सर्व संवाद, बैठका, गाणी, आंदोलने आणि दैनंदिन जीवनातील प्रसंगांतून एकत्रितपणे समोर येतात.
या सर्वांची उपस्थिती चित्रपटमालिकेसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. कारण येथे इतिहासाची निर्मिती केवळ व्यक्तींच्या माध्यमातून होत नाही, तर सामायिक अनुभव, सामूहिक स्मृती आणि माणसांना परस्परांशी तसेच त्यांच्या जगण्याच्या भूभागाशी जोडून ठेवणाऱ्या सामाजिक संबंधांतूनही होत असते.
-

शेतकरी · शेतमजूर · मच्छीमार · कुटुंबे
या चित्रपटमालिकेच्या संपूर्ण प्रवासात आंभोरातील माणसांची सामूहिक उपस्थिती सातत्याने जाणवत राहते. शेतं, गावातील गल्ल्या, घरे, विवाहसोहळे, गाणी, वादविवाद, कामकाज आणि दैनंदिन जीवनातील साधेसुधे संवाद यांतून ‘इंडिया भीमराया’ चा सर्वांत समृद्ध आणि सखोल अभिलेख आकाराला येतो. हा एखाद्या काळात गोठून राहिलेल्या गावाचा दस्तऐवज नाही; तर तुटलेपण, विस्थापन आणि पुनर्बांधणीच्या प्रक्रियेतून पुढे जाणाऱ्या एका सामाजिक विश्वाचा दीर्घकाळ घेतलेला मागोवा आहे.
-

गोसीखुर्द प्रकल्पग्रस्त कुटुंबे
गाव पाण्याखाली जाण्याच्या उंबरठ्यावर असताना समोर येणारे त्यांचे सामूहिक अनुभवकथन जलाशयाकडे पाहण्याची दृष्टीच बदलून टाकते. जलाशय केवळ भौगोलिक परिसर राहत नाही, तर तो एका इतिहासाचा साक्षीदार बनतो — पाण्याखाली गेलेली शेतजमीन, पाडली गेलेली घरे आणि जुने जग अद्याप पूर्णपणे लोपलेले नसतानाच नव्या भविष्याची वाटाघाटी करण्याची सुरू असलेली धडपड.
-

विस्थापित रहिवासी · सामूहिक साक्षीदार
पुनर्वसनासाठी उभारलेल्या वसाहतींच्या पायाभूत अवस्थेतून एकत्रितपणे आपले अनुभव मांडताना, त्या अद्याप अपूर्ण असलेल्या वसाहतीच्या परिसरालाच एका राजकीय व्यासपीठाचे स्वरूप देतात. अधिकृत कागदपत्रांतील पुनर्वसन आणि प्रत्यक्ष जगण्यातून घडणारी पुनर्बांधणी यांमधील दरी त्या ठळकपणे समोर आणतात.
-

शहरी विस्थापित · एकजुटीचे प्रतिनिधीमंडळ
त्यांचे नागपुरात आगमन झाल्यामुळे ‘विस्थापन’ या चित्रपटाचा आवाका धरणामुळे होणाऱ्या विस्थापनापलीकडे विस्तारतो. एकजुटीच्या भावनेतून शहरी वस्त्यांमधील घरांची तोडफोड आणि ग्रामीण भागातील विस्थापन हे दोन अनुभव एकमेकांसमोर येतात. भिन्न सामाजिक आणि भौगोलिक परिस्थितींमध्ये घडणाऱ्या या दोन्ही प्रक्रियांमधून जमीन, निवारा आणि हक्कांपासून बेदखल होण्यामागील समान राजकारण उलगडते.
-

चळवळीतील सहभागी · गायक · साक्षीदार
त्यांची भाषणे आणि गीते विस्थापनाचा प्रश्न राष्ट्रीय राजकीय अवकाशात घेऊन जातात. हक्क आणि संसाधनांपासून बेदखल होण्याच्या प्रक्रियेत केवळ जमीन, घर आणि उपजीविकेचे नुकसान होत नाही, तर त्याविरोधात सामूहिकरीत्या आपले हक्क मांडण्याची आणि न्यायाची मागणी करण्याची नवी भाषा व अभिव्यक्तीही आकाराला येते, याची जाणीव त्यांच्या सहभागातून या चित्रपटमालिकेला होते.
-

वनसीमेजवळील शेतकरी · जबरन जोत करणारी कुटुंबे
त्यांच्या इतिहासातून शेती आणि जमिनीवरील वादग्रस्त वहिवाटीचे वास्तव संवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात समोर येते. पिढ्यान्पिढ्या जमिनीचा वापर आणि मशागत करणाऱ्या समुदायांचे हक्क अनेकदा वनव्यवस्थापनासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रशासकीय वर्गीकरणांशी विसंगत ठरतात. या संघर्षातून जंगल, जमीन आणि स्थानिक समुदायांच्या पारंपरिक हक्कांमधील गुंतागुंत स्पष्ट होते.
-

पश्चिम विदर्भातील शेतकरी समुदाय
त्यांच्या जगण्यातून शेतीचे संकट त्याच्या अगदी दैनंदिन वास्तवासह समोर येते. शेतीची मशागत, कर्जबाजारीपणा, शेतीमालाचे भाव, दुष्काळ, भविष्याविषयीच्या आकांक्षा आणि शेती व्यवसाय म्हणून टिकवून ठेवण्याची दिवसेंदिवस बदलत जाणारी शक्यता. शेतकऱ्यांच्या रोजच्या जगण्यातील या अनुभवांतून शेती करीत राहणे कितपत व्यवहार्य आणि परवडणारे उरले आहे, हा मूलभूत प्रश्न उभा राहतो.
-

शेतकरी · पुनर्वसित वनवासी समुदाय
चिकना–तुकूम आणि कोलसा यांसारख्या गावांपासून जमनीसारख्या पुनर्वसित वस्त्यांपर्यंतचा त्यांचा अनुभव संवर्धनाच्या प्रक्रियेचे आणखी एक वास्तव उघड करतो. संवर्धन ही केवळ वन्यजीव आणि जंगलांच्या संरक्षणापुरती मर्यादित प्रक्रिया नसून, ती एखाद्या प्रदेशाची भौगोलिक रचना, लोकांची उपजीविकेची साधने आणि त्या भूमीशी असलेले त्यांचे नाते यांची पुनर्रचना घडवून आणणारी शक्तीही ठरू शकते.
-

वनवासी समुदाय · भटके पशुपालक · शेतकरी · कामगार
कॉर्बेटच्या विस्तीर्ण वनप्रदेशातील या वस्त्यांमधून एक महत्त्वाचे वास्तव समोर येते; ते म्हणजे जंगल हे केवळ वन्यजीवांचे अधिवासस्थान नसते. ते माणसांचे घर, ये-जा करण्याचा मार्ग, उपजीविकेचे साधन, शाळा, आठवणी आणि राजकीय हक्कांचा प्रदेशही असतो.
दिग्दर्शन, निर्मिती आणि सर्जनशील संघ
‘इंडिया भीमराया’ हा प्रकल्प संशोधन आणि चित्रपट माध्यम, क्षेत्रीय पातळीवरील दीर्घकालीन संबंध आणि तांत्रिक कौशल्य यांच्या सातत्यपूर्ण सहकार्यातून विकसित झाला आहे. प्रकल्पाचा दस्तऐवजी संग्रह जसजसा विस्तारत गेला, तसतसे दिग्दर्शन, संकलन, ध्वनिसंकल्पना, भाषांतर, नकाशांकन आणि दृश्यनिर्मिती अशा विविध क्षेत्रांतील व्यक्ती वेगवेगळ्या टप्प्यांवर या प्रक्रियेत सहभागी होत गेल्या. प्रत्यक्ष जगलेल्या अनुभवांतून आणि क्षेत्रीय भेटीगाठींतून आकाराला आलेल्या या सामग्रीचे पूर्णत्वास आलेल्या चित्रपटात रूपांतर करण्याची जबाबदारी या सर्वांनी सांभाळली आहे.
-

दिग्दर्शक · लेखक · निर्माते · सचिव, L’Atelier Bhimraya
टूर्स विद्यापीठात समाजशास्त्र आणि मानववंशशास्त्राचे सहयोगी प्राध्यापक असलेले जोएल कॅबालिऑन यांनी भारतातील वीस वर्षांहून अधिक काळाच्या संशोधनातून आणि क्षेत्रीय पातळीवर विकसित झालेल्या दीर्घकालीन संबंधांतून ‘इंडिया भीमराया’ या प्रकल्पाची संकल्पना मांडली आणि त्याला प्रारंभ केला. या चित्रपटमालिकेचे दिग्दर्शन करण्याबरोबरच तिच्या वैचारिक आणि संपादकीय रचनेची आखणीही ते करतात. दीर्घकालखंडीय मानववंशशास्त्रीय क्षेत्रअभ्यास, चित्रपट माध्यम आणि जातिव्यवस्था, विस्थापन, शेतीव्यवस्थेतील स्थित्यंतरे व सामाजिक चळवळी यांभोवती उभ्या राहिलेल्या दस्तऐवजी संग्रहाची ते या प्रकल्पात सांगड घालतात.
-

सहदिग्दर्शिका · अध्यक्ष, L’Atelier Bhimraya
२०१० पासून या प्रकल्पाच्या क्षेत्रीय संशोधनाच्या प्रवासात मृणा यांचा सक्रिय सहभाग आहे. दीर्घकालीन संशोधनातून उभ्या राहिलेल्या दस्तऐवजी संग्रहाचे रूपांतर चित्रपटमालिकेत होत असताना त्या या संपूर्ण प्रक्रियेच्या सोबत राहिल्या आहेत. सहदिग्दर्शिका म्हणून चित्रीकरण, कथानरचनेची घडण आणि चित्रपटांमधून व्यक्त होणारे मानवी जीवनाचे निकटवर्ती भावविश्व अशा विविध पातळ्यांवर त्या काम करतात. अनेक वर्षांच्या सहवासातून भेटलेल्या व्यक्ती, त्यांच्याशी निर्माण झालेले जिव्हाळ्याचे संबंध आणि त्यांच्या जीवनकथा यांचे परस्परांशी असलेले नाते चित्रपटांमध्ये एकसंधपणे गुंफण्याचे महत्त्वपूर्ण काम त्या करतात.
-

मुख्य संकलक · छायाचित्रकार · चलचित्रणकार
फिलिप यांनी सुरुवातीला छायाचित्रणाचे औपचारिक प्रशिक्षण घेतले. त्यानंतर स्व-अध्ययनातून त्यांनी व्हिडिओनिर्मितीचे कौशल्य आत्मसात केले आणि स्वयंसेवी, शैक्षणिक व संशोधनविषयक प्रकल्पांमध्ये अनेक वर्षे आपली आशयपूर्ण दृक्-श्राव्य कार्यपद्धती विकसित केली. ‘इंडिया भीमराया’ या प्रकल्पात सहभागी होण्यापूर्वी त्यांनी पंधरा वर्षांहून अधिक काळ चित्रीकरण, संकलन, दृक्-श्राव्य सामग्रीचे प्रसारण आणि निर्मिती या क्षेत्रांत काम केले होते. संशोधनातून निर्माण झालेले ज्ञान आणि सामूहिक कार्य समाजातील व्यापक घटकांपर्यंत पोहोचवण्यावर त्यांच्या कामाचा विशेष भर राहिला आहे.
२०१२ मध्ये या प्रकल्पाशी जोडले गेल्यानंतर त्यांनी अनेक चित्रीकरण मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला आणि पुढे या चित्रपटमालिकेचे मुख्य संकलक तसेच प्रमुख छायाचित्रनिर्मात्यांपैकी एक म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली. शेकडो तासांच्या चित्रित दृश्यसामग्रीवर काम करताना, दृश्यचौकट आणि कालावधी यांविषयीची छायाचित्रकाराची संवेदनशील दृष्टी आणि दीर्घ चित्रपटांच्या संकलनासाठी आवश्यक असलेला संयम यांचा ते सुरेख मेळ घालतात. मूळ दस्तऐवजी संग्रहातील आशयाची घनता आणि त्यातील बहुपेडी वास्तव कायम राखत, त्या सामग्रीला लय, दृश्यक्रम आणि चित्रपटाच्या सलग प्रवाही रचनेत आकार देण्याचे काम ते करतात.
-

छायाचित्रणकार · ड्रोन वैमानिक · निर्मिती संकल्पक · चित्रपट निर्माते
नितीन यांची दृश्यकला आणि तांत्रिक कौशल्याची व्याप्ती विशेष व्यापक आहे. भारत आणि युरोपमध्ये चित्रपट, रंगमंचीय नेपथ्यरचना, कलात्मक प्रतिष्ठापना आणि निर्मिती संकल्पना या विविध क्षेत्रांत दशकाहून अधिक काळ केलेल्या कामातून त्यांची ही बहुआयामी कार्यशैली घडली आहे. चित्रपट दिग्दर्शन, दृश्यरचना, संचरचना आणि प्रकाशयोजना यांचे प्रशिक्षण घेतलेल्या नितीन यांनी माहितीपट, सांस्कृतिक संस्था आणि आंतरराष्ट्रीय कलात्मक प्रकल्पांसाठी चित्रपट निर्माते, कला दिग्दर्शक आणि निर्मिती संकल्पक म्हणून काम केले आहे. त्याचबरोबर त्यांनी स्वतःची निर्मिती आणि रचनाविषयक कामेही विकसित केली आहेत.
‘इंडिया भीमराया’ या चित्रपटमालिकेतील त्यांची भूमिका काळानुसार अधिकाधिक महत्त्वपूर्ण झाली आहे. २०२४ ते २०२६ या कालावधीतील प्रमुख चित्रीकरण मोहिमांमध्ये त्यांनी छायाचित्रणाची जबाबदारी सांभाळली, ड्रोन आणि गिंबल कॅमेऱ्यांचे संचालन केले, निर्मितीच्या दृश्यात्मक मांडणीला आकार दिला आणि प्रकल्पाच्या एकूण दृश्यभाषेच्या निर्मितीत मोलाचे योगदान दिले आहे.
-

ध्वनी दिग्दर्शक · संगीतकार · मानववंशशास्त्रज्ञ
भारतातील अभ्यासाच्या क्षेत्रात दिग्दर्शक जोएल यांचे सुरुवातीच्या काळातील सहकारी असलेल्या ज्युलियन यांनी आंबेडकरी संगीतावरील प्रकल्पाच्या पहिल्या कामापासूनच या प्रवासात सहभाग घेतला आहे. उत्तर भारतीय शास्त्रीय संगीत आणि वंशशास्त्रीय संगीतशास्त्राचे विशेष अभ्यासक असण्याबरोबरच ते गिटारवादक, बासवादक, संगीतकार, संगीत संयोजक आणि स्टुडिओ ध्वनिअभियंता आहेत. शास्त्रीय, लोकसंगीत, पॉप, इलेक्ट्रॉनिक आणि जागतिक संगीताच्या विविध प्रवाहांत त्यांनी काम केले आहे. सध्या ते नोझी-ले-सेक येथील ‘कॉन्झर्व्हात्वार नादिया ए लिली बूलांजे’ या संगीत संस्थेचे संचालक आहेत.
जोएल यांच्याबरोबरच्या सहकार्याचा परिणाम म्हणून २०१४ मध्ये त्यांना यूजीन फ्लेशमन संशोधन अधिछात्रवृत्ती मिळाली. त्यातून भीमगीतांवरील संशोधन आणि प्रकाशने साकारली; तसेच २०१७ मध्ये ‘If Bhim Were Still Alive’ हा लघुपट निर्माण झाला. आंभोरा येथे केलेल्या त्यांच्या सुरुवातीच्या ध्वनिमुद्रणांनी—विशेषतः परमेश्वर यांच्या गीतांनी—ध्वनीलाही स्वतंत्र दस्तऐवजी संग्रहाचे स्वरूप प्राप्त करून दिले.
सध्या या चित्रपटमालिकेतील संपूर्ण ध्वनीविषयक कामाची जबाबदारी ते सांभाळतात. क्षेत्रीय ध्वनिमुद्रण आणि संगीतविषयक संशोधनापासून ते ध्वनिसंकल्पना आणि अंतिम ध्वनिमिश्रणापर्यंतच्या सर्व टप्प्यांवर त्यांचे मार्गदर्शन आणि योगदान असते.
-

व्हॉइस-ओव्हर - निवेदनासाठी आवाज · क्षेत्रीय सहकारी · दुसऱ्या पिढीचा साक्षीदार
या कुटुंबातील सर्वांत धाकटा मुलगा असलेला विनोद हा अशा पिढीचा प्रतिनिधी आहे, जिला आंभोराच्या स्मृती आणि विस्थापनामुळे घडून आलेले बदल, या दोन्हींचा वारसा लाभला आहे. त्याच्या निवेदनातील आवाजातून कौटुंबिक इतिहास आणि सामाजिक परिवर्तन यांची सांगड घातली जाते. आई-वडिलांनी जगलेल्या अनुभवांपासून ते त्यांची मुले आजही ज्या अनुभवांचा नव्याने अर्थ लावत आहेत आणि आपले जीवनविश्व पुन्हा उभारत आहेत, त्या प्रवासाला त्याचा आवाज जोडतो.
-

संशोधन सहयोगी · समाजशास्त्रज्ञ · भाषा व संवाद सल्लागार
ANR-अनुदानित संयुक्त संशोधन कार्यक्रमाच्या माध्यमातून मयूर या प्रकल्पाशी जोडले गेले आणि तेव्हापासून संशोधन तसेच माहितीपट निर्मिती या दोन्ही क्षेत्रांत त्यांनी निकटचे सहकारी म्हणून काम केले आहे. मराठी, हिंदी आणि इंग्रजी या भाषांमध्ये कार्यरत असलेले समाजशास्त्रज्ञ म्हणून त्यांचे संशोधन जातिव्यवस्था, सामाजिक विषमता आणि महाराष्ट्रातील जातिविरोधी चळवळींचा राजकीय इतिहास या विषयांवर केंद्रित आहे.
जोएल कॅबालिऑन यांच्यासमवेत त्यांनी सहलेखन केलेला ‘Marriage, Caste, and Involuntary Bachelorhood in Vidarbha, Maharashtra’ हा संशोधनलेख २०२५ मध्ये Contemporary South Asia या नियतकालिकात प्रकाशित झाला. विदर्भातील दोघांच्या संयुक्त क्षेत्रीय संशोधनातून हा लेख आकाराला आला आहे.
‘इंडिया भीमराया’ या चित्रपटमालिकेत ते संशोधन, मुलाखती, लिप्यंतरण आणि भाषाशास्त्रीय अन्वयार्थ अशा विविध स्तरांवर योगदान देतात. क्षेत्रीय संशोधनातून संकलित होणाऱ्या सामग्रीचे संकलन आणि उपशीर्षकांच्या प्रक्रियेतून पुढे जात असताना, स्थानिक शब्दप्रयोग, जातिविषयक संदर्भ आणि राजकीय भाषण यांमधील सामाजिक आशयाचा नेमकेपणा आणि संदर्भनिष्ठता जपण्याचे महत्त्वपूर्ण काम ते करतात.
-

भाषा सल्लागार · अनुवादक · संपादक
मराठी भाषा, साहित्य आणि भाषिक अभिव्यक्तीच्या विविध छटांचा परिचय करून देणाऱ्या, दिग्दर्शकांच्या दीर्घकाळातील अत्यंत विश्वासू मार्गदर्शकांपैकी विद्या या एक आहेत. ‘इंडिया भीमराया’ या प्रकल्पापलीकडेही त्यांचे सहकार्य अनेक स्तरांवर विस्तारलेले आहे. साने गुरुजींच्या ‘श्यामची आई’ या साहित्यकृतीचा फ्रेंच भाषेत अनुवाद करण्याचा सुरू असलेला संयुक्त प्रकल्प तसेच मराठी साहित्य, भाषिक अभिव्यक्ती आणि सांस्कृतिक विश्वाशी संबंधित अन्य कामांचाही त्यात समावेश आहे.
या चित्रपटमालिकेत त्या अनुवाद, पुनरावृत्ती संपादन आणि उपशीर्षकांच्या कामात जवळून सहभागी आहेत. अनुवाद करताना केवळ शब्दशः अर्थ जपण्याऐवजी भाषेचा स्तर, लय, सामाजिक आशयाच्या सूक्ष्म छटा आणि ऐतिहासिक संदर्भ यांचे भान त्या जपतात. ज्या प्रकल्पात भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसून स्वतःच दस्तऐवजी संग्रहाचा अविभाज्य भाग आहे, अशा प्रकल्पासाठी त्यांचे योगदान अत्यंत मोलाचे आहे.
-

नकाशाकार · प्रादेशिक भूगोलतज्ञ · संशोधन अधिछात्र, नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ अर्बन अफेअर्स
नकाशाकार, प्रादेशिक भूगोलतज्ञ, संशोधन अधिछात्र, नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ अर्बन अफेअर्स
भूगोलाचे अभ्यासक आणि दिग्दर्शकांचे संशोधन सहकारी असलेले नवाज, अवकाशीय विश्लेषण, नकाशांकन आणि भूप्रदेशातील बदलांच्या अभ्यासाचे सखोल ज्ञान ‘इंडिया भीमराया’ या प्रकल्पात घेऊन येतात. ANR-अनुदानित संयुक्त संशोधन प्रकल्पाच्या माध्यमातून त्यांचे सहकार्य सुरू झाले आणि पुढे त्याचा विस्तार माहितीपटाच्या कामापर्यंत झाला.
सध्या ते नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ अर्बन अफेअर्सच्या सेंटर फॉर अर्बनायझेशन अँड इकॉनॉमिक ग्रोथ येथे संशोधन अधिछात्र म्हणून कार्यरत आहेत. या चित्रपटमालिकेचा प्रवास ज्या विविध अवकाशीय आणि भौगोलिक प्रदेशांतून घडतो, त्यांची पुनर्रचना ते नकाशांच्या माध्यमातून करतात. त्यात जलाशयाखाली गेलेली गावे, पुनर्वसन स्थळे, सिंचन व्यवस्था, वनप्रदेशांच्या सीमा आणि प्रादेशिक बदलांच्या वाटचालींचा समावेश आहे.
त्यांनी तयार केलेले नकाशे केवळ घटना नेमक्या कुठे घडल्या हेच दाखवत नाहीत, तर विस्थापन, पायाभूत सुविधांचा विस्तार आणि पर्यावरणीय बदल यांमुळे भूभागाची रचना, सामूहिक स्मृती आणि सामाजिक संबंध यांचे पुनर्संघटन कसे घडते, हेही दृश्यमान करतात.
-

दृश्यकलाकार · लेखक · चित्रकथाकार
सिद्धेश गौतम हे इंडिया भीमराया या प्रकल्पाशी एक महत्त्वाचे कलात्मक सहकारी म्हणून जोडले गेले आहेत. या प्रकल्पासाठी ते सात स्वतंत्र आणि मौलिक दृश्यकलाकृती साकारत आहेत. त्यांपैकी एक कलाकृती संपूर्ण चित्रपटमालिकेचे प्रतिनिधित्व करणारी असेल, तर उर्वरित सहा कलाकृती मालिकेतील प्रत्येक चित्रपटासाठी स्वतंत्रपणे तयार केल्या जातील. या कलाकृतींमधून संपूर्ण मालिकेला एकसंध दृश्यात्मक सूत्र प्राप्त होईल. तसेच, वेब डिझाइन टीमशी समन्वय साधत, संकेतस्थळावरील मांडणीसह प्रकल्पाची व्यापक दृश्यात्मक ओळख घडविण्यातही या कलाकृती महत्त्वाची भूमिका बजावतील.
दृश्यकला, रचना, लेखन आणि कविता अशा विविध माध्यमांतून कार्यरत असलेल्या सिद्धेश यांच्या कलात्मक व्यक्तिमत्त्वाला आंबेडकरी विचारांची ठाम वैचारिक बैठक लाभली आहे. जातिव्यवस्थाविरोधी विचार, सामूहिक स्मृती आणि राजकीय कल्पनाशक्ती यांच्या मुळांशी जोडलेली त्यांची स्वतंत्र दृश्यभाषा विकसित झाली आहे. रेखाटन, शब्द आणि चित्रकथन यांच्या माध्यमांतून ते जातिव्यवस्थाविरोधी चळवळींच्या इतिहासाचा वर्तमानाशी संवाद घडवतात. त्याचबरोबर हवामानविषयक न्याय, स्त्री-पुरुष समानता, मानवी प्रतिष्ठा आणि स्वातंत्र्य या प्रश्नांनाही आपल्या कलानिर्मितीत स्थान देतात.
त्यांच्या कलाकृतींमध्ये ‘बेगमपुरा’ या संकल्पनेचा प्रत्यय वारंवार येतो. दुःखरहित भूमी म्हणून कल्पिलेला बेगमपुरा म्हणजे समता आणि मानवी प्रतिष्ठेवर आधारलेले समाजविश्व.
२०२६ मध्ये त्यांनी ‘The Blue Book’ ही जातिव्यवस्थाविरोधी चित्रकादंबरी प्रकाशित केली. स्मृती, स्वप्न आणि जातिव्यवस्थाविरोधी चळवळीच्या इतिहासातील महत्त्वाच्या व्यक्तींशी झालेल्या कल्पनात्मक भेटींतून ही कलाकृती आकाराला आली आहे. याच वर्षी त्यांचे ‘The Day I Crossed the Ramganga’ हे पुस्तकही प्रकाशित झाले.
-

वन्यजीव छायाचित्रकार · वन्यजीवांची जवळून केलेले चित्रीकरण · क्षेत्रकार्यामधील सहभाग
आपल्या भावासोबत महाराष्ट्र आणि उत्तराखंडमधील विविध प्रदेशांत प्रवास करताना जिल कॅबालिऑन यांनी इंडिया भीमराया या प्रकल्पासाठी स्थिर छायाचित्रण आणि चलत्चित्रण अशा दोन्ही माध्यमांतून योगदान दिले. मालिकेच्या निर्मितीदरम्यान वाटेत भेटलेल्या वन्यजीवांचे आणि वनप्रदेशांचे त्यांनी छायाचित्रण व चित्रीकरण केले. त्यांच्या छायाचित्रांमध्ये बंगालचे वाघ, हत्ती, विविध पक्षी आणि या प्रदेशांमध्ये अधिवास असलेल्या इतर वन्यजीवांचा समावेश आहे.
मात्र, त्यांचे काम केवळ वन्यजीवांच्या प्रतिमा टिपण्यापुरते मर्यादित नाही. मालिकेचा प्रवास ज्या नैसर्गिक पर्यावरणातून घडतो, त्या परिसराची नोंद करण्याबरोबरच जंगले, वन्यप्राणी आणि मानवी वसाहती यांच्यातील नाजूक परस्परसंबंधही त्यांच्या छायाचित्रणातून आणि चित्रीकरणातून समोर येतात.
विशेषतः वनसंवर्धन, विस्थापन आणि भारताच्या वनसीमावर्ती प्रदेशांतील जीवन या प्रकल्पाच्या मूलभूत विषयांचा दृश्यात्मक मागोवा घेण्यात त्यांची छायाचित्रे आणि चित्रीकरण महत्त्वाचे योगदान देतात.
-

वाहनचालक · निर्मिती सहाय्यक
समुद्रकिनाऱ्यांपासून ते डोंगरदऱ्यांपर्यंत, कोणत्याही ठिकाणी आणि कोणत्याही हवामानात प्रकल्पाच्या प्रवासात सोबत करणारा चालक अमर यांच्या सहकार्याशिवाय ‘इंडिया भीमराया’ चा हा प्रवास इतक्या दूरवर पोहोचणे शक्य झाले नसते—आणि हे शब्दशःही तितकेच खरे आहे.
सल्लागार आणि प्रशासकीय व्यवस्था
इंडिया भीमरायासोबत विद्वान आणि सहयोगी आहेत, ज्यांचे कौशल्य प्रकल्पाच्या पद्धती तपासण्यास, विश्लेषण अधिक सुस्पष्ट करण्यास आणि विविध ज्ञानशाखांमध्ये त्याची व्याप्ती वाढवण्यास मदत करते. त्यांचा सल्ला संपादकीय जबाबदारी हस्तांतरित न करता प्रकल्पाला दिशा देतो: चित्रपटांचे दिग्दर्शन त्यांच्या चित्रपट निर्मात्यांकडेच राहते. दरम्यान, ही संघटना कायदेशीर आणि संघटनात्मक रचना प्रदान करते, ज्याद्वारे हे कार्य टिकून राहते.
-

संशोधन व कलात्मक सल्लागार · राजकीय समाजशास्त्र · क्षेत्रीय सहकारी
प्रकल्पाच्या निर्मितीप्रक्रियेच्या सुरुवातीपासूनच वैचारिक सहप्रवासी म्हणून जोडले गेलेले सिमॉन हे ‘इंडिया भीमराया’ चे सर्वाधिक काळापासूनचे सहकारी आहेत. प्रकल्पाच्या निर्मितीपासून काहीसे अलिप्त राहून केवळ सल्ला देण्याऐवजी, ते या प्रक्रियेच्या आतूनच तिच्यासोबत राहिले आहेत. २०१० पासून त्यांनी टीमसोबत दक्षिण आशियातील विविध प्रदेशांमध्ये वारंवार प्रवास केला असून, किमान सहा महत्त्वाच्या क्षेत्रभेटींमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग राहिला आहे.
ध्वनिमुद्रण आणि प्रत्यक्ष निरीक्षणापासून ते प्रवासादरम्यान साकारलेल्या दोनशेहून अधिक कलात्मक रेखाटनांपर्यंत त्यांचे योगदान विस्तारलेले आहे. याशिवाय, दिग्दर्शकासोबत लेखन, पुनर्लेखन आणि कथनरचनेच्या प्रक्रियेतही त्यांनी सातत्याने सहभाग घेतला आहे.
राज्यशास्त्राचे औपचारिक शिक्षण घेतलेल्या सिमॉन यांची चिकित्सक दृष्टी चित्रित होत असलेल्या सामाजिक प्रक्रियांकडे, तसेच त्या प्रक्रियांना चित्रपटाच्या माध्यमातून अभिव्यक्त करणाऱ्या कलात्मक स्वरूपांकडेही वळते.
संशोधन, कलात्मक वैचारिक संवाद आणि दीर्घकाळ जोपासलेल्या सहप्रवासाची सांगड त्यांच्या भूमिकेत घातली गेली आहे. या दीर्घ सहसंबंधातूनच इंडिया भीमराया या प्रकल्पाचे स्वरूप हळूहळू घडत गेले आहे.
-

वैज्ञानिक सल्लागार · समाजशास्त्रज्ञ
दिग्दर्शकांच्या निकटच्या सहकारी असलेल्या ओदिल हेन्री यांनी ‘इंडिया भीमराया’ या प्रकल्पाच्या वैचारिक जडणघडणीत आणि क्षेत्रकार्याच्या प्रक्रियेत दीर्घकाळ योगदान दिले आहे. त्या पॅरिसमधे ८ विद्यापीठात समाजशास्त्राच्या प्राध्यापिका असून, नवी दिल्ली येथील Centre de Sciences Humaines या संस्थेच्या माजी संचालक आहेत.
यापूर्वी त्यांनी ऑलिव्हिए रुफ, ज्यूल्स नॉडेट आणि मॅथ्यू फेरी यांच्यासमवेत EHESS येथे भारतातील सामाजिक विषमता या विषयावरील एका अभ्यासपर परिसंवादाचे दिग्दर्शकांसोबत सहआयोजन केले होते. पुढे या सहकार्याचा विस्तार मसुरी आणि जौनसार परिसरातील शालेय शिक्षण आणि शैक्षणिक विषमता यांवरील क्षेत्रीय संशोधनापर्यंत झाला.
दिल्ली येथील अलायन्स फ्राँसेझमध्ये आयोजित Indie Talkies या माहितीपट चित्रपटमालेच्या सहआयोजक म्हणूनही त्यांनी काम केले आहे. समाजशास्त्रीय विषयांचे सखोल आकलन आणि गुणात्मक माहितीपटांच्या अभ्यास-विश्लेषणाचा प्रदीर्घ अनुभव या दोन्हींचा लाभ त्यांच्या सहभागातून ‘इंडिया भीमराया’ या प्रकल्पाला समाजशास्त्रीय सखोलता आणि गुणात्मकतेसाठी एक अनुभवी दृष्टी मिळण्यासाठी झाला.
-

वैज्ञानिक सल्लागार · मानवी पर्यावरणशास्त्रज्ञ · विकासविषयक अभ्यासक
अस्मिता काब्रा या मानवी पर्यावरणशास्त्रज्ञ आणि विकासविषयक अभ्यासक असून, त्यांचे संशोधनकार्य दीर्घकाळापासून विस्थापन, वनसंवर्धन, ग्रामीण उपजीविका आणि सामाजिक न्याय या विषयांभोवती केंद्रित राहिले आहे.
जोएल कॅबालिऑन, विक्रमादित्य ठाकूर आणि अर्णब रॉय चौधरी यांच्यासमवेत त्यांनी World Development या आंतरराष्ट्रीय नियतकालिकाच्या “After Displacement: (Re)Settlements, People, Policies and Outcomes” या विशेषांकाचे सहसंपादन केले आहे. सक्तीने केलेल्या स्थलांतरानंतर लोकांचे जीवन, त्यांचे पुनर्वसन, त्यांच्याशी संबंधित धोरणे आणि त्यातून निर्माण होणारे परिणाम यांचा अभ्यास करणाऱ्या सामायिक संशोधनदृष्टीला या विशेषांकामुळे अधिक व्यापक स्वरूप प्राप्त झाले.
सध्या त्या अशोक विद्यापीठात पर्यावरण अभ्यासाच्या अभ्यागत प्राध्यापिका असून, नवी दिल्ली येथील Centre de Sciences Humaines या संस्थेत सहयोगी संशोधक म्हणूनही कार्यरत आहेत.
विस्थापन, वनसंवर्धन, वनक्षेत्रांचे प्रशासन आणि ग्रामीण उपजीविका हे विषय एकमेकांशी जिथे परस्पर गुंतलेले आहेत, तिथे ‘इंडिया भीमराया’ या प्रकल्पासाठी त्यांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे ठरते.
-

वैज्ञानिक सल्लागार · ध्वनीविषयक सल्लागार · क्षेत्रीय सहकारी
दिग्दर्शकांचे निकटचे सहकारी आणि त्यांच्या पीएच.डी. प्रबंधाच्या परीक्षक मंडळाचे माजी अध्यक्ष असलेले थिएरी रामादिए हे इंडिया भीमराया या प्रकल्पाच्या संशोधनाच्या पायाभरणीपासून ते पुढील चित्रपटनिर्मितीच्या टप्प्यांपर्यंत सातत्याने सहभागी राहिले आहेत.
CNRS (फ्रान्सचे राष्ट्रीय वैज्ञानिक संशोधन केंद्र) येथे संशोधन संचालक म्हणून कार्यरत असलेल्या थिएरी यांना अवकाशविषयक व्यवहार, मानवी गतिशीलता आणि सामाजिक प्रक्रियांतून घडत जाणारी स्थानाची जडणघडण या विषयांचा प्रदीर्घ संशोधनानुभव आहे. मात्र, त्यांचा सहभाग केवळ वैचारिक मार्गदर्शनापुरता मर्यादित राहिलेला नाही, तर प्रत्यक्ष क्षेत्रकार्याशीही जोडलेला आहे.
नया आंभोरा येथे करण्यात आलेल्या संरचित आणि व्यापक कौटुंबिक सर्वेक्षणात त्यांनी योगदान दिले. ध्वनिमुद्रण आणि क्षेत्रकार्यामध्येही त्यांनी सहकार्य केले. भारतातील विविध भागांमध्ये झालेल्या चित्रपटनिर्मितीच्या प्रवासांमध्ये ते सहभागी झाले असून, मे २०२५ मध्ये झालेल्या हिमालयीन प्रदेशातील चित्रीकरण मोहिमेतही त्यांचा सहभाग होता.
संशोधनपद्धतींची चिकित्सक तपासणी, प्रत्यक्ष अनुभवाधारित संशोधन आणि व्यावहारिक सहकार्य अशा विविध स्तरांवर त्यांची भूमिका विस्तारलेली आहे. यामुळे प्रदेश, विस्थापन, स्थलांतर, स्मृती आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे तसेच पुनर्वसनामुळे बदललेल्या भूप्रदेशांमध्ये माणसे कशा प्रकारे वास्तव्य करतात, या प्रश्नांचा अधिक नेमकेपणाने विचार करण्यास प्रकल्पाला मदत होते.
संस्थात्मक कार्यव्यवस्था
L’Atelier Bhimraya ही संस्था ‘इंडिया भीमराया’ या प्रकल्पाला कायदेशीर, आर्थिक आणि संघटनात्मक अधिष्ठान प्रदान करते.
प्रकल्पाच्या संस्थात्मक कार्यव्यवस्थेची रचना जाणीवपूर्वक संपादकीय जबाबदारीपासून स्वतंत्र ठेवण्यात आली आहे. त्याच वेळी, चित्रपट निर्मिती, बौद्धिक संपदा व संबंधित हक्कांचे व्यवस्थापन, निधी संकलन, सार्वजनिक कार्यक्रमांचे आयोजन आणि प्रकल्पाच्या संग्रहाचे दीर्घकालीन जतन या सर्व बाबींना आवश्यक ते संस्थात्मक सहकार्य उपलब्ध करून देण्याची जबाबदारी ही संस्था पार पाडते.
-

खजिनदार, L’Atelier Bhimraya
L’Atelier Bhimraya या संस्थेचे खजिनदार असलेले बुरहान अलिती यांचे बालपण फ्रान्समधील ज्युए-ले-तूर (Joué-lès-Tours) शहरातील ला राबिएर (La Rabière) या कामगारवर्गीय वस्तीत गेले. याच परिसरात त्यांच्या लोकशिक्षणाविषयीच्या बांधिलकीची आणि समुदाय संघटनाच्या कार्याची सुरुवात झाली.
युवक कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी आपल्या सामाजिक कार्याची सुरुवात केली. पुढे विशेष गरजा असलेल्या व्यक्तींसाठीच्या शिक्षणक्षेत्रात काम करत त्यांनी समुदायाधारित सामाजिक उपक्रमांचे नेतृत्वही केले. १९८० च्या दशकातील एचआयव्ही/एड्स प्रतिबंधक सुरुवातीच्या जनजागृती मोहिमांपासून ते सामाजिकदृष्ट्या वंचित वस्त्यांमधील नागरिकांचा राजकीय प्रक्रियेतील सहभाग वाढविण्याच्या प्रयत्नांपर्यंत त्यांचा सामाजिक कार्याचा आवाका विस्तारलेला आहे.
नागरिकांच्या सहभागासंदर्भातील Baquet-Mechmache Report मधील शिफारशींच्या अंमलबजावणीसाठीही त्यांनी पुढाकार घेतला आणि त्या पुढे नेण्याच्या प्रक्रियेत योगदान दिले.
आजही त्यांचे कार्य स्थानिक समुदायांशी असलेली जवळीक, मानवी प्रतिष्ठेचा आदर आणि सामाजिकदृष्ट्या उपेक्षित वस्त्यांमधील रहिवाशांना सार्वजनिक जीवनातील निर्णयप्रक्रियेत अधिक प्रभावीपणे आपले मत मांडता यावे, या ठाम भूमिकेवर आधारलेले आहे.
भीमराया कार्यशाळा – प्रतिमा, संग्रह आणि चळवळी
इंडिया भीमराया आणि त्याच्या संग्रहणांचे उत्पादन, जतन आणि सार्वजनिक संचलन करणारी स्वतंत्र संघटना.
इंडिया भीमराया हा L’Atelier Bhimraya – प्रतिमा, संग्रहण आणि हालचालींद्वारे चालवलेला एक स्वतंत्र माहितीपट प्रकल्प आहे.

या टप्प्यावर या प्रकल्पाला कोणत्याही संस्थात्मक किंवा व्यावसायिक भागीदारांचे सहकार्य लाभलेले नाही. प्रकल्पाची निर्मिती ही त्याच्या निर्मात्यांनी स्वबळावर केलेल्या आर्थिक गुंतवणुकीतून झाली असून, त्यासाठी सार्वजनिक क्राउडफंडिंगच्या माध्यमातूनही निधी उभारण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. भविष्यात कोणत्याही संस्थेने थेट आर्थिक मदत किंवा निर्मितीविषयक सहकार्य दिल्यास, त्यांची नोंद येथे योग्य प्रकारे करण्यात येईल.
या प्रकल्पातील सदस्य ज्या विद्यापीठांशी, संशोधन केंद्रांशी, संघटनांशी किंवा इतर संस्थांशी व्यावसायिकदृष्ट्या संलग्न आहेत, तसेच ज्या संस्थांनी संशोधन, लॉजिस्टिक व्यवस्था किंवा अन्य स्वरूपाचे सहकार्य केले आहे, त्या संस्था India Bhimraya या प्रकल्पाच्या निर्मितीतील भागीदार नाहीत. संबंधित संस्थांच्या योगदानाचा उल्लेख आवश्यकतेनुसार प्रत्येक स्वतंत्र चित्रपटाच्या श्रेयनामावलीत (Credits) करण्यात येईल.
या संकेतस्थळाच्या अन्य विभागांमध्ये नमूद केलेली सदस्यांची व्यावसायिक संलग्नता ही केवळ त्यांच्या परिचयासाठी आणि त्यांच्या कार्याची ओळख करून देण्यासाठी दिलेली आहे. त्यावरून संबंधित संस्थांचा या प्रकल्पाला अधिकृत पाठिंबा किंवा मान्यता आहे, असा अर्थ अभिप्रेत नाही.

































































































































